Мақалада мерзімі жағынан соңғы бес жылдағы ауызекі тілдегі қазақ тілінің қолданыс сипаты талданған. Тілдің даму динамикасы көрінетін, тілдегі мәселелерді айқын анықтауға мүмкіндік беретін материал – ауызекі сөйлеу тілі. Соған орай мақалада кейінгі кезде қарқынды түрде таралып жатқан подкасттар, радио, шоу бағдарламалар тілі негізгі нысанға алынды. Мақсат – Qazcorpora.kz корпусының ауызекі сөйлеу тілі материалдары негізінде қазіргі қазақ тілінің қолданылуын, лингвоэкологиялық мәселелерін ашып көрсету. Зерттеу нәтижесінде қазақ тілінің емле ережелерінің, стильдік, грамматикалық, т.б. нормаларының сақталуы жайы, негізгі қателіктер анықталды. Соның негізінде ауызекі сөйлеу тіліндегі жайттар қарастырылып, сөздердің орфографиялық, орфоэпиялық және стенограммалар негізіндегі қолданылу нұсқалары көрсетілді. Мақалада корпустық әдістер: статистикалық амал-тәсілдер, техникалық іздеу-бақылау тәсілдері, сондай-ақ салыстыру, лингвистикалық талдау, сипаттау әдістері қолданылды. Зерттеу жұмысының талдауы мен бақылауы негізгі көрсеткіштер кесте түрінде ұсынылып, нәтижелер сызбалар арқылы көрсетілді. Сонымен қатар ауызекі тілдегі жаңа сөздер мен сленгтердің қолданылу жиілігі, кірме сөздердің көрінісі, күнделікті сөйлеу тіліне тән фразеологиялық құрылымдар мен бейвербалды элементтердің ерекшеліктері де қарастырылды. Мақалада қозғалған мәселеге қатысты болжамдар мен ұсыныстар берілді. Корпус материалдарын қолдану тиімділігі, корпустық әдіс-тәсілдер көрініс тапты. Сондай-ақ ауызекі тілдің мәдени, әлеуметтік, аймақтық ерекшеліктерін ескере отырып, қазақ тілін жетілдіру бағытында лингвистикалық ұсыныстар ұсынылды.

10.48081/OYCL5542

2025

Выпуск 4

Статья посвящена анализу смыслообразующих механизмов, которые основывются на метафорическом моделировании. Концепт ДЕМОКРАТИЯ рассматривается в данном исследовании как идеологический, обладающий суггестивной способностью влиять на оценочную функцию слушателя. Целью статьи является выявление эмоционально-оценочного потенциала метафорической модели ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ. В рамках исследования выдвинута гипотеза о том, что метафорическая модель обладает суггестивным потенциалом, который способствует позитивному отношению к действующей политической власти. Методы исследования базируются на работах в области метафорологии и когнитивной лингвистики: Дж. Лакоффа и М. Джонсона, М. Тернера и Ж. Фоконье, К.M. Лашо. Методология и результаты исследования могут быть использованы на семинарах по когнитивной лингвистике, что вносит вклад в развитие данной области. На основании проведенного анализа были сделаны выводы о том, что суггестивный потенциал метафорической модели ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ заключается в формировании положительного отношения к действующему политическому режиму. Кроме того, метафорическая модель побуждает положительно оценивать действия новоизбранного президента за счет эмоционально-оценочных аспектов. Метафорическая модель ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ имплицирует смыслы о защищенности от внешних факторов, гарантией соблюдения прав человека и возможности улучшения условий жизни.

10.48081/QDMN1402

2025

Выпуск 4

Using the main character image as an example, the article examines the qualities of art reception of male and female images in Guzel Yakhina's book "Zuleikha opens her eyes" . This article's goal is to identify how the novel's depiction of the spiritual and psychological realms of both men and women is art. Based on systematic and historicist principles, the research methodology examines literary phenomena through the application of analytical and comparative historical methods. It has been possible to develop and analyze a basic typology of feminine images in novels. There are established similarities and differences among the art images that have been analyzed. We categorize each image into a personality type. Particular attention is given to the categorization of images featuring women. Examining how women are perceived We are able to recognize four distinct types of female imagery, each of which embodies a different aspect of a woman's personality: fear and deference to her spouse; an unrequited attachment to a person who prioritizes service to the country; regaining freedom and independence; and oppression within the family. The creative elements of contemporary prose narrative are interpreted, giving rise to an image of the historical past of the country and the individual (in this case, the family). The work's primary objective is the art expression of the theme of freedom—that is, the freedom of the human personality—and the scientific and practical study of the work helps to create a shared polyphonic hypertext.

10.48081/LYOS5293

2025

Выпуск 4

Бұл мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдеріндегі «өлім» концептісіне талдау жасалды. Концептілік өріс құрайтын макроконцептілер мен микроконцептілер негізінде олардың танымдық мәні, этнолингвистикалық уәждері анықталды. Шәкәрім өлеңдерінде кездесетін «өлім» концептісінің мағыналық сипаты оппозициялық қатынаста беріліп, метафоралар арқылы айшықтала түседі. Ақын тұжырымында «өлім» концептісінің мәні – адамның тіршілігін тоқтатып, өмірін үзгенімен, нағыз рухани өмірдің бастауы, «тіршіліктен оянып, көзін анық ашатын» сәт, даналық деңгейі. Мақалада «Өлім» концептісінің зерттелуі мен когнитивтік сипаты талданады. Мағыналық-ақпараттық өрісі мен ақын поэзиясындағы қолданылу ерекшелігі, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер арқылы берілуі сөз болады. Сонымен бірге «өлім» концептісі аясында қолданылатын ауыспалы мағынадағы «ар-ұят», «уағда бұзу» секілді концептілер де талданады. Шәкәрім өлеңдері негізінде ұлт танымдағы өлім туралы философиялық ойлар жүйеленіп, танымдық тұрғыдан зерделенеді.

10.48081/VJGV4500

2025

Выпуск 4

Осы мақалада көрнекті қазақ жазушысы Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» атты әңгімесінің көркемдік әлемі талданып, мәтінді құрудың негізгі принциптері, әңгіме поэтикасының психологиялық аспектілері, шығармадағы әйел бейнесінің (Шолпанның) ұлттық мінездері мен тал бойындағы табиғи сұраныстармен арпалыс жолындағы жан күйзелістері сараланады. Шығарма авторының дүниетанымына әсер еткен тарихи-әлеуметтік факторлардың жазушының шығармашылық шеберлігімен тығыз байланыста қарастырылады. Мақалада жазушының кейіпкерлердің психологиялық толғаныстары мен көңіл-күй әуендерін берудегі жаңашыл қолтаңбасы, Шолпанның туа біткен табиғаты, дәстүрлі тәрбиеден алған әдеп-ибасы, жас әйелге тән күрделі психологиялық ахуалы, оны жазушының кейіптеу ерекшеліктері зерттеледі. Шығарманың басты кейіпкерлерінің (Шолпан мен оның күйеуінің) «күнә» концепті жөніндегі түсініктері. «Күнә» концептінің сол дәуірдегі қазақ қоғамындағы түсінік аясы және оның бүгінгі қоғам үшін де өзекті проблема екендігіне назар аударылады. Мағжан Жұмабаевтың шағын әңгімесіндегі басты кейіпкердің әлемдік әдебиет туындыларындағы тағдырлас басқа әйел кейіпкерлерінен болмысы мен мінезі тұрғысынан өзгеше екені салыстыру барысында анықталады. Қаламгердің әйел психологиясын бейнелеуіндегі суреткерлік қолтаңбасы ашып көрсетіледі. Жазушының дәстүрлі қазақ қоғамындағы «күнә» концептін кейіпкерлер тағдырымен астастыра отырып ашудағы жаңашыл қадамы мен көркемдік шешімі сараланады. ХХ ғасырдың басында Қазақ әдебиетінде Мағжан Жұмабаев сомдаған Шолпан бейнесі ұлттық ерекшелігімен ғана емес, жалпы адамзаттық мәселені көтеруімен де құнды. Бұл – бүгінгі күні де өзектілігін жоймаған аса маңызды тақырып. Тақырыпты зерттеу барысында дәстүрлі ғылыми сипаттама және семантикалық, сапалық, талдау-жинақтау, салыстыру әдістері қолданылады.

10.48081/GDCJ3043

2025

Выпуск 4

Мақалада Ясауи хикметтеріндегі есімше мен көсемше қосымшалары жалғанғаннан кейінгі етістіктердің фонетикалық өзгерісі, морфологиялық ерекшеліктері, соған сәйкес мағыналары диахрондық тұрғыда қарастырылады. Орта ғасыр ескерткіштерінің ішінде сопылық жанрда жазылған «Диуани Хикметтің» етістіктері сол кезеңдегі етістіктердің дыбыстық, құрылымдық, мағыналық қолданыстарын көрсетеді. Жалғанған есімше, көсемше жұрнақтары қимылдың әртүрлі сипатын, амал-тәсілдерін, мақсаттарын білдірумен қатар, есімше жұрнақтары жалғанған етістіктер есімнің қызметтерін де атқаратындығы көрсетілді. Ясауи өмірі мен хикметтері, дүниетанымы, өмір туралы философиясы – адамзат баласымен бірге жасасатын, ескірмейтін тақырып. Себебі адамзаттың өз заманына лайықты дүниетанымы мен ұғым-түсініктері Ясауи хикметтерін жаңаша, заманына сай түсінуге алып келеді де, өзектілігін жоғалтпайды. Сондықтан да бұл тақырыптың әлемдік ғылымда зерттелуі тоқтамайтынын әдебиеттерге шолу көрсетіп отыр. Ясауи хикметтерінде есімшенің барлық түрлері кездеспеді. Тек қазіргі -атын, -етін, - йтін тұлғаларының орнына есімшенің өзге нұсқалары қолданылғаны байқалады. Сонымен қатар есімше жалғанып есімденген сөздер есім сөздердің орнына жұмсалып, қызметінің түрленгенін көруге болады. Демек, есімше жұрнақтары жалғанып, морфологиялық тұлғалары өгеріске түскен етістіктердің мағынасы затсымақтанып, заттану процестері жүргені мақалада мысалдар арқылы көрсетілді. Есімшелі етістіктер сөйлем ішінде сөйлем мүшелерінің барлық қызметтерін атқарса, көсемше жалғанған етістіктер пысықтауыш және баяндауыш қызметтерін атқара алатындығы байқалды.

10.48081/ILUG7660

2025

Выпуск 4

Аталмыш мақала қазақ әдебиетінің көрнекті ақыны, ғалым, ұлт мүддесін ойлаған қоғам қайраткері, Алаш идеясын жалғастырушы, «Есеп» (Елін сүйген ерлер партиясы) партиясының негізін қалаушысы, Б.Ысқақұлының, абақтыда отырған өлеңдерін зерттеуге бағытталған. Б.Ысқұлының еңбектеріне сүйене отырып, түрме шығармашылығы, түрмеде жазылған туындылардың концептілік мағынасы, мәні, оның жүйесі, дүниетанымы талданады. Зерттеу барысында түрме тақырыбындағы өлеңдердің өзіндік ерекшеліктері, ұлттық рух пен сенім көрінстері, философиялық сарынның ерекшеліктері айқындалады. Ұлттық әдебиеттануда түрме шығармашылығы циклы, түрме поэтикасы туралы пайымдаулар кеңінен қарастырылса, қазақ әдебиеттану ғылымында бұл мәселе әлі де қолға алына қоймаған тақырыптардың бірі. Әдебиеттанушы ғалым Серік Негимов атап өткендей, Б.Ысқақовтың өлеңдері арқылы біз ақынның өршіл рухын, арман-мақсатын, сыр-сезімін, пейіл-көңілін, ел мен жерге деген ілтипатын көреміз. Бұл мақалада «Б.Ысқақовтың әдеби және ғылыми мұрасы» докторлық диссертация шеңберіндегі әдебиеттанушы ғалым, ақын Бүркіт Ысқақұлының абақтыда отырып, айдауда жүрген кездері жазылған өлеңдерінен мысалдар келтіріліп, талдаулар жасалған. Мақалада жинақтау, жүйелеу, салыстыру, концептуалдық талдау, тұжырымдау әдістері қолданыс тапқан. Мақаланың мақсаты ақынның азаматтық қайраткерлік ұстанымын таныту, ақынның өлеңдері арқылы тарихи шындықты талдау, ақын жырлары арқылы қазақ әдебиеттану ғылымындағы «тоталитаризм», «репрессия», «Гулаг», «реабилитация» сияқты күрделі ұғымдарының қазақ халқы үшін білдіретін мағынасын, оның астарын ұғыну. Сонымен қатар бұл мақалада ақынның өлеңдері басқа да ақын-жазушылардың, зерттеуші ғалымдардың жазбаларымен салыстырылады. Мақаланың ғылыми жаңалығы қазіргі әдебиеттану ғылымында лагерь тақырыбындағы поэзияның әлі де толықтай зерттеуді қажет етуімен түсіндіріледі. Зерттеу нәтижелерін «Қазақ әдебиетінің тарихы», «Әдебиет сыны» салалары бойынша зерттеу жұмыстарында қолдануға болады.

10.48081/MQWZ4637

2025

Выпуск 4

Бұл мақала А. Байтұрсынұлы аудармаларындағы деколониялық ұстаным мәселелеріне арналады. А. Байтұрсынұлы аудармалары тек шет тілінен жасалған көркем аударма немесе жай тілдік әрекет ретінде ғана емес, отарлық санадан арылуға ықпал ететін деколонизациялық құрал, мәдени және идеологиялық қарсылық ретінде қарастырылуы тиіс. Мақалада отарлық билік тұсында А. Байтұрсынұлының аударма еңбектерін халықтың рухани оянуы мен өзіндік болмысын бекемдеуге бағыттағаны байқалады. Мәтіндегі идеяларды қазақ оқырманының дүниетанымына сай етіп өзгерту – оның ұлттық сананы оятудағы негізгі стратегияларының бірі болғаны талданады. Мұндай тәсілдің аударманы тек тілдік трансформация ғана емес, ұлттың мәдени иммунитетін қалыптастыратын идеологиялық құрал деңгейіне көтергені зерделенеді. Мақаланың мақсаты – А. Байтұрсынұлының аудармаларындағы деколониялық ұстанымды айқындау, А. Пушкин шығармаларындағы мәдени лексиканы қазақ тіліне аударудағы тәжірибесіне, қолданған стратегияларына талдау жасау. Сол арқылы аудармашы ізденісі, жаңашылдығы сараланады. Нәтижесінде А. Байтұрсынұлы аударма еңбектеріндегі жаңаша сөз қолданыстары, ұлт ұғымына лайықталып жасаған ұтымды баламалары айқындалады. А. Байтұрсынұлының А. Пушкин туындыларын қазақ оқырманының ұлттық таным-түсінігіне лайықтап жеткізуді мақсат еткен деген қорытындыға келеміз. Түпнұсқаның тілдік өзгешеліктері мен оның авторының жеке стильдік ерекшелігін сол қалпында жеткізуден гөрі, шығарманың сюжеті мен құрылымын сақтай отырып, негізгі мазмұндық-идеялық ой желісін қазақы сөз саптау мәнеріне салып аудару ХХ ғасыр басында жасалған аудармалардың көбіне тән сипат екені көрсетіледі.

10.48081/HZLQ9345

2025

Выпуск 4

Мақалада түркі дүниесі танымында ерекше орынға ие «Қызыл алма» символының мәні әдебиет пен мифология сабақтастығы сипатында зерделенеді. Мақалада бұл символдың Тұран идеясымен байланысы, түркі мемлекеттерінің тарихи және мәдени бірлігі талданады. «Қызыл алма» ежелгі түркі мифологиясында ортақ мақсат, билік және мәңгілік ұмтылыс символы ретінде қарастырылады, ал әдеби шығармаларда ол идеологиялық бірігудің метафорасы ретінде көрініс табады. Э.Фромм, С. Қасқабасов, З. Гёкальп сияқты ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып, мақала «Қызыл алманың» саяси және мәдени аспектілерін ашады, оның түркі әлеміндегі ұжымдық бірегейлікті нығайтудағы рөлін көрсетеді. Сонымен қатар әдеби контексте алманың махаббат, бақыт және күш тақырыптарымен байланысы қарастырылады, бұл оның символдық әмбебаптығын айғақтайды. Зерттеу әдісі ретінде мифологиялық талдау мен әдеби интерпретация қолданылады, әдеби шығармалардан мысалдар келтіріледі. Нәтижесінде «Қызыл алма» тек әдеби бейне ғана емес, сонымен қатар түркі халықтарының бірлігі мен Тұран феноменінің рухани және саяси негізі ретінде түсіндіріледі. Мақала әдебиеттану және мәдениеттану, әдеби байланыстардың ерекшеліктерін зерделеуге, әдеби үдерістерді талдауға үлес қосып, «Қызыл алма» символының қазіргі замандағы өзектілігін айқындайды.

10.48081/VOQG5436

2025

Выпуск 4

Бұл мақалада адамның рухани әлемі, ішкі дүниесі, оның дүниетанымының негізі талданады. Адамның рухани әлемі, оның дүниетанымы өмірдегі прогрестің векторын таңдауға мүмкіндік беретіні туралы айтылады. Қазақ халқының ұлы ойшылы, атақты фольклортанушы, этнограф, тарихшы, философ, дінтанушы, қазақ мәдениеті мен әдебиетінің белгілі көрнекті тұлғасы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармалары талданады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармаларындағы еңбек, білім тақырыбы қарастырылып, рухани-адамгершілік құндылықтар туралы зерделеген тұжырымдарына талдау жасалады. Ғалымның шығармалары қазақ тарихы, шежіресі, ауыз әдебиеті үшін құнды әрі негізгі дерек көздері болып табылатындығын, әрі ол еңбектер тарихты танумен қатар, ұлттық құндылықтарды дәріптеп, соның көмегімен бүгінгі және келер ұрпақты салиқалы етіп тәрбиелеуге көмектесетін құрал болатындығы туралы терең ойлар айтылып, талдау жасалып, зерделенеді. Қазақ ойшылдарының танымдық шығармашылығының қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері өз халқының тағдырын жақсы жаққа өзгертуге ұмтылған жаңа қағидаттар мен идеяларды ұсынумен байланысты болды. Мақалада қазақ жазушы-ойшылдары ұлттық дәстүр үшін ғана емес, әлемдік этикалық ойдың қазынасын толықтыра отырып, оның шегінен асып түсетін күрделі экзистенциалдық мәселелерді тұжырымдады деген қорытындыға келеді.

10.48081/JNEI1900

2025

Выпуск 4