Аталмыш мақала қазақ әдебиетінің көрнекті ақыны, ғалым, ұлт мүддесін ойлаған қоғам қайраткері, Алаш идеясын жалғастырушы, «Есеп» (Елін сүйген ерлер партиясы) партиясының негізін қалаушысы, Б.Ысқақұлының, абақтыда отырған өлеңдерін зерттеуге бағытталған. Б.Ысқұлының еңбектеріне сүйене отырып, түрме шығармашылығы, түрмеде жазылған туындылардың концептілік мағынасы, мәні, оның жүйесі, дүниетанымы талданады. Зерттеу барысында түрме тақырыбындағы өлеңдердің өзіндік ерекшеліктері, ұлттық рух пен сенім көрінстері, философиялық сарынның ерекшеліктері айқындалады. Ұлттық әдебиеттануда түрме шығармашылығы циклы, түрме поэтикасы туралы пайымдаулар кеңінен қарастырылса, қазақ әдебиеттану ғылымында бұл мәселе әлі де қолға алына қоймаған тақырыптардың бірі. Әдебиеттанушы ғалым Серік Негимов атап өткендей, Б.Ысқақовтың өлеңдері арқылы біз ақынның өршіл рухын, арман-мақсатын, сыр-сезімін, пейіл-көңілін, ел мен жерге деген ілтипатын көреміз. Бұл мақалада «Б.Ысқақовтың әдеби және ғылыми мұрасы» докторлық диссертация шеңберіндегі әдебиеттанушы ғалым, ақын Бүркіт Ысқақұлының абақтыда отырып, айдауда жүрген кездері жазылған өлеңдерінен мысалдар келтіріліп, талдаулар жасалған. Мақалада жинақтау, жүйелеу, салыстыру, концептуалдық талдау, тұжырымдау әдістері қолданыс тапқан. Мақаланың мақсаты ақынның азаматтық қайраткерлік ұстанымын таныту, ақынның өлеңдері арқылы тарихи шындықты талдау, ақын жырлары арқылы қазақ әдебиеттану ғылымындағы «тоталитаризм», «репрессия», «Гулаг», «реабилитация» сияқты күрделі ұғымдарының қазақ халқы үшін білдіретін мағынасын, оның астарын ұғыну. Сонымен қатар бұл мақалада ақынның өлеңдері басқа да ақын-жазушылардың, зерттеуші ғалымдардың жазбаларымен салыстырылады. Мақаланың ғылыми жаңалығы қазіргі әдебиеттану ғылымында лагерь тақырыбындағы поэзияның әлі де толықтай зерттеуді қажет етуімен түсіндіріледі. Зерттеу нәтижелерін «Қазақ әдебиетінің тарихы», «Әдебиет сыны» салалары бойынша зерттеу жұмыстарында қолдануға болады.

10.48081/MQWZ4637

2025

Выпуск 4

Вопрос просторечия в современной казахстанской лингвистике занимает ключевое место в исследовании многообразия и уникальных особенностей региональных говоров, что отображает как богатство, так и многообразие казахского языка. Исследования, проводимые в рамках диалектологических экспедиций по различным районам Казахстана, направлены не только на сбор лексического материала, но и на всесторонний и детализированный анализ фонетических характеристик речи носителей просторечия. Настоящая статья представляет собой углубленный и системный анализ фонетических модификаций, наблюдаемых у носителей просторечия казахского языка, и основывается на полевых материалах, собранных авторами в четырех различных регионах республики. В процессе исследования аудиоматериалов были выявлены и тщательно описаны важные изменения в произношении, включая нарушения гармонии гласного звука [ә], различные проявления губной гармонии, а также специфические фонетические явления чеканья и йеканья. Эти модификации обладают не только лингвистической, но и социокультурной ценностью, способствуя более глубокому пониманию динамики казахского языка, его региональных вариаций и расширяя теоретические рамки в области диалектологии и фонетики, что особенно актуально в современных условиях глобализации и культурного обмена между народами.

10.48081/SFMU9859

2025

Выпуск 4

The article is devoted to the study of the linguocultural code in proverbs reflecting family relations in the Kazakh and English languages. The purpose of the study: to reveal and analyze the peculiarities of the linguistic, cultural code in paremias about family relations based on the material of the Kazakh and English languages, with an emphasis on cultural meanings, values and worldview aspects reflected in proverbs and sayings. The main attention is paid to the analysis of how the cultural values, worldview and traditions of these peoples are expressed in brief expressions of proverbs. The authors examine specific linguistic and cultural codes that form the concept of ‘family relations’, as well as common and unique features characteristic of each studied cultures. A special place is occupied by the identification of semantic, figurative components that emphasize the national identity of the contrasted languages. Comparative analysis shows how universal values, such as, family values, respect for elders, mutual assistance and moral principles are transmitted through proverbs, taking into account ethnocultural characteristics. The study of the linguocultural code in proverbs allows us to identify how language and culture interact to convey values, worldview, social experience. This contributes to understanding the concept of ‘family relations’ through the prism of linguistic, cultural differences. Theoretical significance lies in identifying common and unique features in Kazakh and English cultures, which expands knowledge about the mechanisms of national identity formation through language. The study is based on linguistics, cultural studies, ethnolinguistics, which allows taking into account both linguistic and linguacultural aspects. The results of the study expand the understanding of the interaction of language and culture, and also contribute to a deeper understanding of intercultural communication. The proposed methods of comparative and semantic analysis can be applied in other studies aimed at studying cultural concepts in different languages.

10.48081/VNGR5700

2025

Выпуск 4

Бұл мақала А. Байтұрсынұлы аудармаларындағы деколониялық ұстаным мәселелеріне арналады. А. Байтұрсынұлы аудармалары тек шет тілінен жасалған көркем аударма немесе жай тілдік әрекет ретінде ғана емес, отарлық санадан арылуға ықпал ететін деколонизациялық құрал, мәдени және идеологиялық қарсылық ретінде қарастырылуы тиіс. Мақалада отарлық билік тұсында А. Байтұрсынұлының аударма еңбектерін халықтың рухани оянуы мен өзіндік болмысын бекемдеуге бағыттағаны байқалады. Мәтіндегі идеяларды қазақ оқырманының дүниетанымына сай етіп өзгерту – оның ұлттық сананы оятудағы негізгі стратегияларының бірі болғаны талданады. Мұндай тәсілдің аударманы тек тілдік трансформация ғана емес, ұлттың мәдени иммунитетін қалыптастыратын идеологиялық құрал деңгейіне көтергені зерделенеді. Мақаланың мақсаты – А. Байтұрсынұлының аудармаларындағы деколониялық ұстанымды айқындау, А. Пушкин шығармаларындағы мәдени лексиканы қазақ тіліне аударудағы тәжірибесіне, қолданған стратегияларына талдау жасау. Сол арқылы аудармашы ізденісі, жаңашылдығы сараланады. Нәтижесінде А. Байтұрсынұлы аударма еңбектеріндегі жаңаша сөз қолданыстары, ұлт ұғымына лайықталып жасаған ұтымды баламалары айқындалады. А. Байтұрсынұлының А. Пушкин туындыларын қазақ оқырманының ұлттық таным-түсінігіне лайықтап жеткізуді мақсат еткен деген қорытындыға келеміз. Түпнұсқаның тілдік өзгешеліктері мен оның авторының жеке стильдік ерекшелігін сол қалпында жеткізуден гөрі, шығарманың сюжеті мен құрылымын сақтай отырып, негізгі мазмұндық-идеялық ой желісін қазақы сөз саптау мәнеріне салып аудару ХХ ғасыр басында жасалған аудармалардың көбіне тән сипат екені көрсетіледі.

10.48081/HZLQ9345

2025

Выпуск 4

The presented work examines the emerging field of neurolinguistics — neuropoetics, the subject of which is the study of the mechanisms of perception, interpretation and generation of poetic text involving various parts of the brain. Special attention is paid to the functional specialization of the hemisphere: the right hemisphere is associated with creative thinking, understanding metaphors, emotional expressions and holistic perception, while the left hemisphere is associated with logical thinking and processing verbal information. Experimental data are presented that prove the activation of emotional and sensory areas of the brain when perceiving poetry, in particular, the medial prefrontal cortex, amygdala, insula, as well as Broca's and Wernicke's zones. The features of oculomotor activity when reading a poetic text are considered: fixations, saccades, the influence of inversions and enjambments. The importance of intonation as a means of conveying poetic information is emphasized. Special attention is paid to artistic perception as an active spiritual process, including the choice of motive, stylization and realization of the author's idea through the word. The neural mechanisms of speech sound recognition, the organization of neural modules, and the role of intention neurons in the formation of expressive speech are also described. It is pointed out that the poetic text activates not only cognitive, but also aesthetic, sensory aspects of perception. Thus, neuropoetics is an interdisciplinary field that combines data from neurophysiology, psycholinguistics, and literary studies, and reveals a complex multilevel process of poetic creativity and perception.

10.48081/NZNG3683

2025

Выпуск 4

Words of folklore are a convenient material for use at different stages of language learning from Elementary to Advanced. Various genres of folklore provide a wide methodological range of application in the educational process (from commenting on proverbs and sayings in different languages to staging fairy-tale interludes). They are especially in demand in parallel teaching of typologically different languages, such as Kazakh, Russian and English. Pedagogical experience shows that the complexity of language tasks on proverbs and sayings is practically inexhaustible and depends on the level of preparation of students in the direction of specialization. The development of students’ vocabulary occurs not only quantitatively, but also qualitatively. By clarifying the meanings of words, understanding their figurative meanings as a result of searching for the semantic accuracy of using synonyms, antonyms and polysemantic words, students can analyze the laconic, but bright figurative side of proverbs and sayings. Various forms of vocabulary work on the material of oral folklore works contribute to the expansion of vocabulary, the formation of stylistic flair, the development of the correct grammatical design of one’s own statements about the analyzed text.

10.48081/CVTW9704

2025

Выпуск 4

The article is devoted to studying the specifics of Russian women's poetry in Pavlodar Irtysh region. The topic’s relevance is due to the regional, gender, social, historical and cultural nature of the material being studied. The object of the article is the work of Tatyana Zotova, which most representatively reflects the specifics of modern Russian women's Pavlodar poetry. Women's Russian poetry of Pavlodar Irtysh region reflects the state of society and a particular person in a situation of significant historical changes: the breakdown of a unitary country, the formation of new sovereign states, changes in worldwide; and at the same time saving fundamental values – love, friendship, interethnic respect, hope, faith. In this sense, the literature of the Pavlodar Irtysh region, which has an incomparable filling of the history of the “image of the place” of a particular area, fits into the general context of Russian literature with the “all-humanity” of its content, expressed through an artistic form that fascinates with creativity power. The materials of this study can be used for investigating regional literary features (locus, image of a place), for studying the biographical and historical context of the formation of the poetic culture of Kazakhstan using the example of other cultural areas, for highlighting key characteristics of women's poetic culture.

10.48081/SZVF3158

2025

Выпуск 4

Мақалада шетелдік тіл үйренушілерге арналған «Қазақ тілі» оқу құралының ерекшеліктері туралы жазылған. Қазіргі кезде шетелдік студенттердің саны көбейіп жатыр. Осыған орай қазақ тілінен оқу құралын ағылшын тілінің пайдалануымен құрастыру өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Автор тапсырмалардың атауларын қазақ және ағылшын тілдерінде жазған. Лексикалық тапсырмалар мен грамматикалық жаттығулар белгілі бір тақырыптың сөздігін қамтыған. Сабақтың құрылымына мәтін, сөздік, лексикалық тапсырмалар, грамматика, грамматикалық жаттығулар мен тест сұрақтары кіреді. Оқу құралы он бес сабақтан, әдебиеттер тізімінен тұрады. Сабақтардың лексикалық тапсырмалары мен грамматикалық жаттығулары мазмұны жағынан негізгі тақырыппен байланысты. Оқу құралының әр сабағында топтық жұмысқа арналған шығармашылық тапсырмалар бар. Аталмыш тапсырмалар диалог құруға бағытталған. Шығармашылық тапсырмалардың түрлері апробациядан өткен. Аталмыш лексикалық тапсырмалар білім алушыларға белгілі бір тақырыптың сөздігін игеруге мүмкіндік береді. Мақалада ұсынылған тапсырмалар мен жаттығулар білім алушылардың сыни ойлау мен талдау жасай білу қабілеттерін дамытуға, сөйлеу әрекетін меңгеруге, берілген лексикалық мәтіннің мағынасын түсінуге, талдауға бағытталған әдістер қарастырылған. Шетелдік тіл үйренушілерге арналған оқу құралы шетелдік студенттерге қазақ тілін үйренуге мүмкіндік береді.

10.48081/LPJN3990

2025

Выпуск 4

Мақалада түркі дүниесі танымында ерекше орынға ие «Қызыл алма» символының мәні әдебиет пен мифология сабақтастығы сипатында зерделенеді. Мақалада бұл символдың Тұран идеясымен байланысы, түркі мемлекеттерінің тарихи және мәдени бірлігі талданады. «Қызыл алма» ежелгі түркі мифологиясында ортақ мақсат, билік және мәңгілік ұмтылыс символы ретінде қарастырылады, ал әдеби шығармаларда ол идеологиялық бірігудің метафорасы ретінде көрініс табады. Э.Фромм, С. Қасқабасов, З. Гёкальп сияқты ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып, мақала «Қызыл алманың» саяси және мәдени аспектілерін ашады, оның түркі әлеміндегі ұжымдық бірегейлікті нығайтудағы рөлін көрсетеді. Сонымен қатар әдеби контексте алманың махаббат, бақыт және күш тақырыптарымен байланысы қарастырылады, бұл оның символдық әмбебаптығын айғақтайды. Зерттеу әдісі ретінде мифологиялық талдау мен әдеби интерпретация қолданылады, әдеби шығармалардан мысалдар келтіріледі. Нәтижесінде «Қызыл алма» тек әдеби бейне ғана емес, сонымен қатар түркі халықтарының бірлігі мен Тұран феноменінің рухани және саяси негізі ретінде түсіндіріледі. Мақала әдебиеттану және мәдениеттану, әдеби байланыстардың ерекшеліктерін зерделеуге, әдеби үдерістерді талдауға үлес қосып, «Қызыл алма» символының қазіргі замандағы өзектілігін айқындайды.

10.48081/VOQG5436

2025

Выпуск 4

Бұл мақалада адамның рухани әлемі, ішкі дүниесі, оның дүниетанымының негізі талданады. Адамның рухани әлемі, оның дүниетанымы өмірдегі прогрестің векторын таңдауға мүмкіндік беретіні туралы айтылады. Қазақ халқының ұлы ойшылы, атақты фольклортанушы, этнограф, тарихшы, философ, дінтанушы, қазақ мәдениеті мен әдебиетінің белгілі көрнекті тұлғасы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармалары талданады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармаларындағы еңбек, білім тақырыбы қарастырылып, рухани-адамгершілік құндылықтар туралы зерделеген тұжырымдарына талдау жасалады. Ғалымның шығармалары қазақ тарихы, шежіресі, ауыз әдебиеті үшін құнды әрі негізгі дерек көздері болып табылатындығын, әрі ол еңбектер тарихты танумен қатар, ұлттық құндылықтарды дәріптеп, соның көмегімен бүгінгі және келер ұрпақты салиқалы етіп тәрбиелеуге көмектесетін құрал болатындығы туралы терең ойлар айтылып, талдау жасалып, зерделенеді. Қазақ ойшылдарының танымдық шығармашылығының қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері өз халқының тағдырын жақсы жаққа өзгертуге ұмтылған жаңа қағидаттар мен идеяларды ұсынумен байланысты болды. Мақалада қазақ жазушы-ойшылдары ұлттық дәстүр үшін ғана емес, әлемдік этикалық ойдың қазынасын толықтыра отырып, оның шегінен асып түсетін күрделі экзистенциалдық мәселелерді тұжырымдады деген қорытындыға келеді.

10.48081/JNEI1900

2025

Выпуск 4