В статье рассматриваются прилагательные, образованные с использованием различных суффиксов и мотивированные глаголами и наречиями, на основе анализа устной речи жителей северных районов Казахстана. Материалом для исследования послужили данные, собранные авторами в ряде населённых пунктов региона. Особое внимание уделено речевым особенностям старшего поколения, что позволило выявить уникальные черты разговорной речи. В ходе работы были обнаружены различия в словообразовательных связях суффиксов, проявляющиеся в специфике использования производящих основ в некоторых словообразовательных моделях. Эти различия характерны как для литературного языка, так и для региональной устной речи. Коммуникативные особенности разговорной речи формируются в контексте социального взаимодействия, демонстрируя этнокультурные и когнитивные особенности языковой картины мира. Семантика прилагательных, мотивированных наречиями, в разговорно-просторечной и литературной речи остаётся идентичной. Оба варианта языка передают сходные значения, отражающие признак, заданный мотивирующим словом. Однако в разговорной речи региона встречаются и отклонения от литературной нормы, которые формируют её своеобразие и локальный колорит. Это проявляется в использовании уникальных словообразовательных моделей, отсутствующих в литературном языке.

https://doi.org/10.48081/GZRD6202

2025

Выпуск 3

Stephen King is one of the most recognizable writers of the last four decades and is rightfully considered by many to be a unique writer. In his works, he treats in more and more detail the descriptions of history, where Protestantism in the field of religious worldview and Romanticism, which can also be found in his works, overlap with the features of aesthetic preference and traditions of the English Gothic novel. The author’s works, one can see difficulty of translating his works, while maintaining all the subtleties of conveying the meaning contained in expressions and culture through the prism of another language. This study examines American colloquial expressions and cultural symbolism in the original of Stephen King’s novel “The Green Mile” and its interpretation into Russian by translators Viktor Veber and Dmitry Veber, Marina Opaleva, as well as in translation-interpretation into Kazakh by Mira Sembaykyzy. The results of the study show that the similarity with the source text depends on the adaptation of American culture due to specifics of Russian and Kazakh culture. Available research shows that the cultural adaptation is becoming the main translation strategy and is necessary for a more effective impact on the reader. To analyze the works, the classification of linguistic cultures according to T. A. Maslova is used, in particular, “metaphors and the image of language.” Thus, the study showed that cultural adaptation is one of the most important translation strategies that will contribute to the results of current translation research and provide an understanding of the balance between the source and target languages.

https://doi.org/10.48081/XJSG8820

2025

Выпуск 3

Қазіргі таңда ұлттық терминологиялық қорды құру қажеттілігі терминологиялық жұмыстың басты міндеттерінің бірі ретінде қарастырылып отыр. Мектеп оқушыларының қызығушылығын арттыру, зерттеу дағдыларын, қоршаған орта жайлы пайымын қалыптастыруда терминнің атқарар қызметі орасан зор. Мектеп жасындағы балаларға қоршаған орта туралы түсінікті қалыптастыруға мүмкіндік беретін негізгі пәндердің бірі – жаратылыстану пәндері. Оқулықтардағы терминдердің аударылу мәселесі, төл терминдер мен кірме терминдердің жасалуы, терминжасамға қатынасы, тілдік табиғаты, оқушыға ақпараттың қабылдауы тиісінше сәйкес келу жағдайлары қарастырылады. Лексикалық қабаттарына тілдік дерек ретінде орта ғасырдағы құндылыққа толы Ясауидің «Диуани хикметінен» мысалдар келтіріледі, бүгінгі қолданыстағы өзгерістерді тілге тиек етеді. Оқу үдерісінде кездесетін бейтерминденген сөздердің шығу тегіне, тілдік қабаттарына байланысты мәліметтер қарастырылады. Тіліміздегі «аэлогизм» және «неолексизм» үдерісі арқылы жасалатын терминдердің жасалуына бірқатар мысалдар келтіреді. Терминдердің ұлт тілі негізінде жасалған терминдер, кірме терминдер, лексикалық қабаттар, қосымша морфемасы төл тілден болған терминдерді талдауға әдістемелік көмек ретінде пайдалануға болады. Қазіргі таңда оқулықтардағы терминдердің жас ерекшеліктерін ескере отырып, оқушыға түсіндіруде, қабылдауда оңтайлы әдіспен жасалуына баса мән беріледі.

https://doi.org/10.48081/SVAP9386

2025

Выпуск 3

This article is devoted to the analysis of genre characteristics, as well as translation of historicisms from English into Kazakh in Charlotte Bronte's novel “Jane Eyre”. The research actively examines historical terms, social and cultural realities of the 19th century, which create difficulties for the translator when adapting the text to a new linguistic and cultural environment. The main task is to convey the exact meaning of the original, as well as to preserve the historical context of the novel for the Kazakh reader. Article pays special attention to the difficulties of translating historicisms in social circumstances that may not have direct analogues in the Kazakh language. The study considers various translation methods that are used to solve these problems. These are the methods of literal translation, equivalent translation, generalization and explication. Literal translation is used for words and expressions that have exact analogues in the Kazakh language, while equivalent translation helps to find the most suitable analogues in the cultural context. Generalization allows you to preserve the general meaning of the term, and explication is a method of explaining the meanings of terms through description, which helps the reader better understand the cultural features of the original. Thus, the translation of historicisms in the novel “Jane Eyre” from English into Kazakh requires flexibility and attention to detail in order to preserve not only the accuracy of the translation, but also the cultural richness of the text.

https://doi.org/10.48081/YQGC2771

2025

Выпуск 3

Бұл мақалада белгілі қазақтың ақыны, фольклортанушысы, тарихшысы, этнографы, шығыстанушысы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармаларындағы хикаят, тұспалдау өлеңдері қарастырылды. Мәшһүр Жүсіп хикаят, тұспалдау өлеңдері арқылы қазақ лирикасының жанр ретінде толысу, жетілуіне көп ықпал етті. Бұл туындыларда түрлі лирикалық бейнелер арасындағы шағын тартысты енгізу көмегімен ақын лириканың жанрлық толысуына ықпал етті. Ішінара эпос, драма әсерін қабылдай отырып, өзекті ерекшелікті, лирикаға тән өзіндік сипатты сақтап қалудың соны түрлерін тудырды. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы тұспалдау, яғни бүкпелеу өлеңдерін де аз жазбаған. Мақалада ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығындағы қазақ поэзиясының ең озық тұспал өлең үлгісі ретінде аталған Мәшһүр Жүсіптің «Соқыр, саңырау және жалаңаш» өлеңі жан-жақты талданды. Еңбекте сонау Бұқар жыраудан бастап Мәшһүр Жүсіп заманына дейін кездесетін ақындардың тұспал өлеңдеріне шолу жасалады. А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин, С. Торайғыров т. б. сияқты ғалымдардың хикаят және тұспалдау өлеңдер жайлы жазған еңбектері мен пікірлері салыстыра зерттеледі. Мәшһүр Жүсіп қазақтың мәдени мұраларын жинаумен, жариялаумен, зерттеумен ғана шектелген жоқ, сондай-ақ қазақ әдебиеті тарихында өлеңнің жанрлық түрлерінің толысуына, стилдік ерекшелітеріне т. б. үлкен үлес қосты.

https://doi.org/10.48081/QHGQ6907

2025

Выпуск 3

Мақалада интернет-мемдердегі ұлттық құндылықтардың бейнелену жолдары қарастырылады. Интернет-мем – ақпаратты қысқа, нұсқа әрі бейнелі түрде жеткізетін, желі кеңістігінде жылдам таралатын заманауи коммуникация құралы. Осындай сипаттары оның жастар арасында кең танылуына жол ашып қана қоймай, ұлттық бірегейлікті нығайтуға, тарихи жадыны жаңғыртуға, мәдени мұраны бағалауға және патриоттық сезімді қалыптастыруға ықпал ететінін көрсетеді. Интернет-мемдер – визуалды және вербалды кодтар арқылы мазмұнды терең жеткізуге мүмкіндік беретін әмбебап платформа. Осы тұрғыдан алғанда олар тек күлкілі немесе ойын-сауықтық сипатта ғана емес, маңызды әлеуметтік-мәдени мағынаға ие дискурстық кеңістік ретінде де қарастырылады. Зерттеу жұмысының жаңашылдығы интернет-мемдердегі ұлттық құндылықтар алғаш рет кешенді тілдік және мәдени тұрғыдан зерделенуінен байқалады. Жұмыс барысында тілдік деректерді жинақтау, жүйелеу және өңдеу үдерістерінде контекстуалды талдау мен сипаттамалы әдістер қолданылды. Бұлар мемдердің құрылымдық және мағыналық ерекшеліктерін ашуға, ондағы ұлттық мазмұнды айқындауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар жұмыста интернет-мемдердің қазіргі заманғы мәдени трансляция құралы ретіндегі әлеуеті зерделеніп, олардың жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін қалыптастырудағы рөлі ғылыми негізде дәлелденеді. Бұл зерттеу дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысында тұрған интернет кеңістігінің ұлттық танымды дәріптеудегі маңызын айқындайтын тың қадам болып табылады.

https://doi.org/10.48081/HJWM8152

2025

Выпуск 3

Мақалада Ілияс Жансүгіровтің өлеңдеріндегі этнографизмдердің қолданылу ерекшелігі қарастырылып, олардың көркем мәтіндегі қызметіне және этномәдени мазмұнына талдау жасалды. Ақынның көркем мәтіндерін талдау қазақ халқының күнделікті тұрмыс-тіршілігін, материалдық мәдениетін, этникалық дәстүрін бейнелейтін лексикалық бірліктерді анықтауға мүмкіндік берді. Ақынның өлеңдерінен дәстүрлі қазақ тұрмысын сипаттайтын, этномәдени мәні бар лексикалық бірліктер анықталып, жинақталған материалдар мал шаруашылығына қатысты атаулар, ат әбзелдері, тағам және еңбек құралдарының атаулары деген тақырыптық топтарға жіктелді, бұлай жіктеу олардың лингвомәдени мәнін жан-жақты қарастыруға мүмкіндік берді. Бұл бірліктердің семантикалық мағынасы лексикографиялық және этнолингвистикалық дереккөздер негізінде нақтыланды. Этнографизмдердің көркем мәтіндегі қолданысы көркемдік-стильдік талдау арқылы қарастырылып, олардың ұлттық дүниетанымды танытудағы, көркем бейне мен ұлттық нақышты айқындаудағы қызметі айқындалды. Зерттеу нәтижесінде І. Жансүгіров өлеңдеріндегі этномәдени лексика тек номинативтік қызмет атқарып қана қоймай, сонымен қатар этномәдени ақпарат тасымалдаушы және экспрессивтік құрал ретінде көркем мәтіннің мазмұндық-стильдік құрылымына ықпал ететіні дәлелденді. Зерттеу нәтижелері ұлттық поэзиядағы тіл мен мәдениет тұтастығын ашуға бағытталған маңызды қадам болып табылады, әрі этнолингвистикалық құндылықтарды тануға жол ашады.

https://doi.org/10.48081/XMGN4487

2025

Выпуск 3

Қазақ әдебиетіне сопылық ілімнің әсерін межелегенде әлем жаратылысы, ізгілік, имандылықты т.б. арқау еткен шығармалар Мәшһүр Жүсіптің әдеби мұрасымен, Жүсіп Баласағұнның 1069-1070 жылы жазылған «Құтты білік» еңбегімен және ежелгі түркі әдебиет өкілдерімен салыстырыла қарастырылып, зерделенді. Сонымен қатар зерттеуші Ә. Дербісәлиев, Ә. Қоңыратбаев, А .Қыраубаева, Н. С. Смирнова еңбектеріне сүйене отырып, ғылыми дәйектемелер беріледі. Алла, Мұхаммед пайғамбар туралы Мәшһүр Жүсіп шығармаларында шығыстық ғибратнамалық үлгілердің ұлттық сана қалыптастырудағы маңызы ғылыми тұрғыда дәлелденеді. Бұл мақалада сопылық әдебиеттің бастау көзі қайдан, қалай өрістегені туралы ақпараттарға тоқтала отырып, суфизм ертеден шығыстан келгенін, қазақ әдебиетінде Қожа Ахмет Иассауден бастап ХХ ғасыр әдебиетінде жалғастығын тапқанын көреміз. Араб мәдениетімен тығыз байланыста дамыған түркі әдебиетінде де басты тақырып, өзекті сарын алдымен Алланы, одан соң пайғамбарды дәріптеу орын алған. Мәселен, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» кітабында да Алланы мадақтау, Мұхаммед пайғамбар істерін, ғибратты сөздерін дәріптеу арқылы адами құндылықтар шығарманың идеялық-тақырыптық негізін құрайды. Абай Құнанбайұлы, М. Ж. Көпейұлы шығармаларында да алдымен Алланы, кейін пайғамбарды жырлау негізгі ойдың өзегіне жол тартқанын көреміз. Мәшһүр Жүсіп еңбектерінде дін тақырыбын игерудің алуан түрлі жанрлар арқылы жүзеге асқанын көреміз. Мысалы, хикаяттар, шарты сюжеттер, төрттағандар, дастандар т.б. Осыдан ақынның дін тақырыбындағы еңбектерінің маңыздылығын, ауқымдылығын бағамдай аламыз.

https://doi.org/10.48081/EHZL5316

2025

Выпуск 3

Мақалада тарихи жырлардағы тарихи тұлғалар есімі сөз болады. Тарихи жырлар қазақ халқының тарихындағы маңызды кезеңдермен байланысты болғандықтан, бұл жырлар құнды материал көзі болып саналады. Жырлардағы оқиғалар тарихи тұлғалар төңірегінде өрбиді. Тарихи жырда белгілі хандардың, батырлардың есімдері жиі кездеседі. Мақалада осы тарихи тұлғалардың есімдерінің қойылуы, халықтың қойған қосалқы аттары қарастырылады. Соның негінде тарихи жырдағы Шыңғыс ханның, Есім ханның, Әбілғазы баһадүр хан есімдерінің қойылу ерекшеліктері нақты тілдік деректер негізінде талданады. Жұмыстың мақсаты тарихи жырдағы кісі есімдерінің мағыналық ерекшеліктерін саралай отырып, оның жырда қолданылу сипатына талдау жасау болып табылады. Тарихи тұлға есімдері өз дәуіріндегі тарихи оқиғалармен, тарихи фактілермен байланысты қарастырылады.Тарихи тұлғалардың халық берген қосалқы аттарының пайда болу ерекшеліктері талданады. Қосалқы есімдердің қалыптасу сипатын сөз еткенде, сол дәуірдегі тарихи жағдай, тарихи шындық, тарихи орта негізге алынады. Жырдағы қосалқы аттардың мағыналық ерекшеліктеріне талдау жүргізу барысында олардың ұлттық ерекшелігі, ұлттық сипаты басымдық танытатынын көреміз. Тарихи тұлғалардың қосалқы аттары бұл жай ғана есім емес, халықтың бұл тұлғаларға берген бағасы деп қараған жөн. Қосалқы аттар – тарихи тұлғаның сол дәуірде қоғам өмірінде алған орнын айғақтайтын құнды деректер.

https://doi.org/10.48081/EAFC9370

2025

Выпуск 2

Мақалада қазіргі интернет кеңістігіндегі әлеуметтік желі тілінің прагматикасы, тілдік қатынас нормалары және оған кері әсер ететін стратегиялар қарастырылады. Желі пайдаланушыларының тілдік құралдарды қолданудағы түрлі стратегиялары, соның ішінде, эмоционалды-экспрессивті тәсілдер, хэштег, ирония, жаргон, көптеген қысқартулар мен аббревиатураларды қолдану, орфографиялық, синтаксистік және пунктуациялық нормаларды бұзу, әдеби емес лексиканы қалыптастыру, сөздерді жазу үшін бас әріптерді қолдану, эмотикондарды қолдану және эмодзилер арқылы аудиторияға әсер ету жолдарына назар аударылады. Интернет-коммуникацияның тілдік ерекшеліктері сөйлеу нормасына кері әсер ететіндігі анықталды. ХХІ ғасырдың басынан бастап интернеттің ғаламдық компьютерлік желісіндегі тілдік қарым-қатынас мүмкіндіктерінің кеңеюіне байланысты зерттеулер көптеп жүргізіле бастады. Әлеуметтік желі тілінің өзіндік ерекшеліктерін, лексикалық және стилистикалық әдістерді талдау арқылы ақпаратты ықшам әрі әсерлі жеткізудің заманауи тәсілдері қарастырылады. Әлеуметтік желілерде қарқынды таралатын ақпарат ағымында әртүрлі мақсаттағы мәтіндердің орын алуымен бірге олардың мазмұны мен прагматикалық рөлі де арта түседі. Зерттеу нәтижесінде, әлеуметтік желі тілінің коммуникативтік тиімділігіне ықпал ететін факторлар анықталып, прагматикалық аспектілері қарастырылды.

https://doi.org/10.48081/MTKB4976

2025

Выпуск 2