1916 жылғы патша өкіметінің «25 Июнъ» жарлығы қазақ пен қырғыз елінде ұлт-азаттық көтеріліс тудырып, қоғамдық-саяси жағдайлар мен әлеуметтік мәселелерін шиеленістірді. Бұл оқиға қазақ пен қырғыз ақындарының жыр-дастандарында, кейінгі ақын-жазушыларының әдеби шығармаларында да маңызды орын алды. Ресей империясының жергілікті әкімшілік басқару жүйесінің орнауы, тұрғылықты халықтың жер мен судан қысымшылыққа ұшырап, жаппай кедейшілікке ұрынуы, биліктегі әділетсіздік, алым-салықтың көбейуі т.б. елдің наразылығын күшейтті. Бұл заманды Арыстанбек Бұйлашұлы, Албан Асан сынды ақындар жырларында діни аңыздарда айтылатын «Ақыр заман» белгісі деп сипаттады. Осы қысым мен таршылық 1916 жылғы көтерілістің жалпы халықтық қарсылыққа айналуына себеп болды. Зерттеу жұмысында сол дәуірде өмір сүріп, үркін-қорқын заманды бастан өткерген, оның қиыншылығы мен азабын халықпен бірге көріп, зор қырғынның куәсі болған қырғыз және қазақ ақындарының 1916 жыл жайлы шығармалары талданды. Қырғыз, қазақ ақындар шығармасында осы кезеңдегі тарихи шындық, қоғамдық саяси жағдай, елдің тұрмыс-тіршілігі, көтеріліс барысы, нәтижесі қалай көрініс тапты және екі елдің ақындар шығармаларындағы көтерілісті сипаттауындағы ұқсас тұстары мен өзіндік ерекшеліктері салыстырыла зерттелді.

10.48081/JRNN9436

2025

Выпуск 4

В представленной статье авторами поднимается актуальная и своевременная для всего цивилизованного мира проблема манкуртизации современного общества, которая угрожает сохранению национальных культур, традиций, уничтожая присущую народу уникальную самобытность. В статье рассматривается разное проявление манкуртизма, которое выражается в отрицании истории, не знании родного языка, традиций, слепой религиозной вере, игнорировании происходящих событий в стране. Проблема манкуртизма рассматривается и в аспекте актуальных вопросов глобализации и интеграции во всем мире, усиливающаяся и в связи с политическими катаклизмами, которые проявляются в разных регионах мира. Важность данной тенденции в современном мире не уменьшается, а в свете последних мировых политических событий усиливается. Вопрос решается и в аспекте лингвистики. В статье предпринята попытка рассмотрения лексического значения и этимологии слова манкурт на основе анализа словарных источников и произведений художественной литературы. Авторы раскрывают и синонимичные понятия в аспекте обозначенной проблемы. Глубокое философское видение данной проблемы решается сквозь призму художественного текста. Через образы героев, обладающих чертами манкуртов, показывается собирательный образ человека, лишенного индивидуальности.

10.48081/QGSG7932

2025

Выпуск 4

Тема «наказанных» народов, находившаяся под запретом в период господства советской цензуры, поднималась в произведениях, написанных в стол или распространяемых самиздатом. При этом тема депортации крымских татар, которые жили в местах высылки более пятидесяти лет, практически не затрагивалась писателями. Исключением является творчество Л. Е. Улицкой, в котором тема судьбы крымскотатарского народа оказывается сквозной. В представленной статье ставится и в первом приближении решается проблема изображения крымскотатарского мира в постсоветской литературе. Авторская позиция в художественном осмыслении темы крымских татар направлена на восстановление как древних, так и современных страниц их истории, развенчание мифа о народе-предателе и борьбу с забвением. Автор акцентирует внимание не только на нарушении целостности крымскотатарского мира, который вписывается в природный и исторический контекст, но и на восстановлении утраченных связей. В романе «Зелёный шатёр» крымскотатарская тема, с одной стороны, тесно связана с диссидентством и мотивом «имаго», а с другой – с образом «зелёного шатра», который символизирует всеобщее единство и примирение перед лицом Вечности. Крымскотатарский сюжет в этом произведении вливается в повествование о судьбе поколения, о времени, о соотношении сиюминутного и вечного.

10.48081/GNNZ6897

2025

Выпуск 4

Мақалада қазақ тіліндегі фразеологизмдердің құрамында кездесіп қалатын мағынасы көмескіленген сөздердің этимологиясы қарастырылады. Тілімізде уақыты белгісіз ерте кездерде қалыптасқан тұрақты тіркестердің беретін мағынасы түсінікті болғанымен, тіркес құрамындағы кейбір сөздер қазіргі замандағы тіл қолданушыларға түсініксіз бола бастаған. Бұл тілдің даму барысында қалыптасатын заңды құбылыс болып табылады. Автор осындай көнерген сөздердің семантикасын ашуды мақсат тұтқан. Сөз этимологиясын ашу біршама қиындықтар тудыратындықтан, кейбір талдаулардың нәтижесі болжамдық сипатқа ие болады. Жалпы этимологиялық талдау болжамдарға сүйенетінінін ескерсек, бұл қате тұжырымға жатпайды. Ұсынылған болжамдардың бірінде ақиқат жатуы да бек мүмкін. Сондықтан тіл білімінде бір сөз немесе бір атау туралы болжамдардың мол болғаны жақсы деп есептеледі. Автор, сонымен бірге, тұрақты тіркес құрамындағы мағынасы көмескіленген сөздің түп төркінін іздегенде, осы уақытқа дейін айтылып келген ғылыми тұжырымдарды келтіре отырып, оларды салыстыра қарап, содан соң өз анықтамасын ұсынады. Бұл ғылыми этика жағынан да дұрыс келеді және талданып отырған мәселеге кешендік сипат береді. Мақалада автор мағынасы анықталған көне сөзді көпшілікке түсінікті жаңа сөзбен ауыстыруға үзілді-кесілді қарсы шығады. Ғасырлар бойы қалыптасып, қолданылып келе жатқан тұрақты тіркестердің құрамын өзгертуге болмайды. Егер өзгертіп жіберсек, тұрақты тіркестің мағынасы ауысып кетуі мүмкін немесе сапалық мәні солғындауы мүмкін екенін ескертеді.

10.48081/LEPZ1025

2025

Выпуск 4

Мақалада тілдің қолданылу аясының кеңдігін танытатын құбылыстың бір түрі болып табылатын метонимиялардың поэзиядағы тілдік табиғаты және көркемдік бейнелілігі қарастырылған. Сонымен бірге поэзиядағы метонимиялардың ықшамдылық және ойды нақты, дәл жеткізу үшін қолданысы көрініс тапқан. Метонимия алмастырып, құбылтып жұмсай отырып, сөздің қуатын таныта түседі. Жалпы, ақындар поэзиясындағы метонимиялардың мағыналық сипаты, поэтикалық тіл мүмкіндігінің кеңдігін танытады. Метонимия көркем әдебиет стилінде тек жеке сөз түрінде ғана емес, тұтас бір орам, тіркес болып та келіп отырады. Мұндай орам түріндегі метонимияның мағынасы да жалпы контекстен аңғарылады. Метонимияның өзіндік осы ерекшеліктеріне байланысты, ол өзге стиль түрлерінің көбінде қолданылмайды. Метонимияның табиғаты, оған тән сипат-ерекшелік көркем әдебиет стилінде ғана жан-жақты, толық көрінеді. Келтірілген өлең жолдарындағы қолданылып отырған сөздер, ой жалғастығын, тіл ұшқырлығын көрсетеді. Поэтикалық мәтінде ақындар қолданған метонимиялар адамның ішкі әлемімен, қоғамның барлық құбылыстарымен байланыста ашылып, ақын көзқарасымен ұштасып, көркем сөйлеудің тағы бір ұтымды құралы ретінде ашылған. Метонимия контексте басқа сөйлемдермен ұштасып, ойды толық жеткізуге, оқырманға түсінікті болуға мүмкіндік береді. Ақындар көркем шығармада метонимияны жиі қолдануға тырысады. Себебі, шығарманы әсерлі, мазмұнды етіп тұратын да метонимия.

https://doi.org/10.48081/FSPT2576

2025

Выпуск 3

Мақалада тілдерді екінші немесе шет тілі ретінде оқытудың жаңа бағытының бірі – транслингвизм, яғни тілді транслингвалды оқыту мәселесінің зерттелуін зерделеу негізінде қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындау мәселесі қарастырылады. Мақаланың мақсаты - қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындап, басты қағидаларын анықтау болып табылады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін аталған мәселе бойынша әр жылдары алыс-жақын шетелдік, отандық лингвистика және әдістеме ілімінде шыққан ғылыми-теориялық, ғылыми-әдістемелік еңбектер мен ғалымдардың озық тәжірибелерімен танысып, талдай келе, жалпы тілдерді шет тілі және екінші тіл ретінде транслингвалды аспектіде оқыту мәселесінің зерттелуіне шолу жасалынды. Отандық тіл білімінде, әлеуметтік лингвистикада кейінгі кезде транслингвизм ұғымы пайда болғанымен, әдістеме саласына бұл ұғым әлі ене қойған жоқ. Сондықтан отандық және шетелдік зерттеушілер еңбектеріндегі транслингвалдық тәсілдің басты ұғымы, мәні мен типологиясын зерделеу; жаһандық тәжірибе мен ұлттық сабақтастық негізінде оқытудың транслингвалды тәсілін қазіргі отандық лингводидактиканың теориялық және әдіснамалық аппаратына енгізудің маңыздылығын айқындау бағытында оиандық, алыс және жақын шет елдік ғалымдардың іргелі ғылыми жұмыстарына еңбектеріне теориялық әдіснамалық қырынан шолу жасалынды. Соның нәтижесінде тілдерді транслингалды аспектіде оқытудың дәстүрлі оқыту жүйесінен ерекшелігі анықталып, ғылыми-теориялық негіздері айқындалды. Кілтті сөздер: транслингалды аспект, транслингвизм, көптілділік, кодаралық, қазақ тілі, екінші тіл, парадигма.

https://doi.org/10.48081/PQBZ6220

2025

Выпуск 3

Аңдатпа Мақалада саяси дискурс пен қазақ саясаткері сөйлеу портретінің прагмалингвистикалық ерекшеліктері қарастырылады. Тақырыптың өзектілігі қоғамның саяси мәдениетінің дамуы, ақпараттық кеңістіктің кеңеюі және саяси коммуникация рөлінің артуына байланысты. Саясаткердің көпшілік алдында сөйлеген сөзі оның кәсіби беделін қалыптастырып, саяси мақсаттарға жетуде шешуші рөл атқарады. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазақ саясаткері саяси дискурсының тілдік құралдарын, риторикалық тәсілдерін, прагматикалық стратегияларын анықтау, қоғамдық пікірге әсер ету тәсілдерін сөйлеу портретін талдау арқылы айқындау. Саяси дискурс тек идеялар мен құндылықтарды білдіру құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар манипуляция, бұқаралық санаға ықпал ету және сендіру құралы ретінде де қарастырады. Зерттеуде саясаткердің сөйлеу портретінің семантикалық және прагматикалық аспектілерін айқындауға мүмкіндік беретін сыни дискурстық-талдау әдісі қолданылды. Талдау барысында саясаткер сөзіндегі эмоционалды үндеулер мен риторикалық стратегиялардың саяси мақсаттарға жетудегі рөлі анықталады. Теориялық тұрғыдан, жұмыс саяси дискурстың құрылымы мен функцияларын тереңірек түсінуге үлес қосса, практикалық жағынан, саясаткердің шешендік сөздеріне прагмалингвистикалық талдау арқылы саясаткердің тұлғалық бейнесін қалыптастыратын тілдік құралдар қарастырылды. Зерттеу қазақ саясаткерінің саяси коммуникацияның ерекшеліктерін анықтауға және тіл мен саясаттың өзара байланысын тереңірек түсінуге бағытталған.

https://doi.org/10.48081/OTQO1924

2025

Выпуск 3

Халық ақындары әрі эпикалық ақын, әрі ақын-импровизатор, дана жыршы және дастаншы ретінде қызмет атқарды. Олар өнер шебері ретінде азаматтық және саяси поэзияның дамуына үлес қосты. Халық ақындарының ұлылығы оның ақындық шеберлігінде ғана емес, сонымен бірге оның халық поэзиясындағы жаңа ағымның жаратушысы, халық ақындарының шығармашылық рухын парасатпен жандандырушы болғанында. Олардың сөздері халық үні болды, заман тынысы мен мүддесінің жыршылары болды. Халық ақындары жыршы-дастаншылардың терең эпикалық дәстүрлерін жаңа арнаға айналдырып, ежелгі қазақ суырып салма өнерінің жаңа қырларын ашты, оларға жаңа мазмұн берді. Аталмыш мақалада әдебиеттану тарихында шығармашылықтары фольклордан бастау алатын ХХ ғасырдағы халық ақындарының шығармашылығы мен өздерінің өңірлік фольклорлық қазынасын және ән шырқау мақамының дәстүрін, сондай-ақ шынайы суырыпсалма ақындық өнерлерінің Бекмұрат Уахатовтың зерттелуіндегі ерекшеліктері туралы мәселе қарастырылады. Қазақ даласының әр түкпіріндегі халық ақындары шығармашылығын қамти зерттеген ғалымның назарынан Кенен Әзірбаев, Болман Қожабаев, Қалқа Жапсарбаев, Үмбетәлі Кәрібаев, Омар Шипин, Нұрқан Ахметбеков, Нұрлыбек Баймұратовтардың шығармашылықтарының ерекшеліктері туралы жазылған ғылыми тұжырымдамаларына салыстырмалы талдау жасалынады. Халық ақындарының шығармашылық көркемдік табиғатын танытудағы ғалымның ғылыми ұстанымы танытылады.

https://doi.org/10.48081/JZIB1837

2025

Выпуск 3

Мақалада зерттелгелі отырған өзекті тақырып – қазақ халқымен туыс Солтүстік Кавказ өңіріндегі түркі тектес қарашай және балқарлардың фольклорлық драматургиялық театрландырылған ойындарындағы салт-дәстүр көріністері, сахна өнерінің бастауы және даму ерекшеліктері қарастырылады. Ауыз әдебиеті мұраларындағы алғашқы драмалық элементтер, қолжазба және қазіргі пьесаларының көркемдік шеберлігі мен идеясы және қазақ халқымен мәдени-рухани байланысы, интеграциясы, ұлттық-этникалық идеялар парадигмасы зерделенеді. Солтүстік Кавказ аймағындағы түркі халықтарының драматургиясы мен театр өнерін зерттеу бірінші рет тарихи-мәдени, хронологиялық, аумақтық, халықаралық ынтымақтастық, пәнаралық негізде жүйелі жұмыстың нәтижесінде жүзеге асады. Қарашай, балқарлардың драмалық шығармаларына, сахналық қойылымдарына, рольдерде ойнаған алғашқы дала актерларының шеберлігі де арнайы сөз болады. Қолжазба пьеса мәтіндері драматургия заңдылығымен талданады. Драмалық туындылардың таралу ауқымын, сонымен қатар қолжазба пьесаны алғаш көшірушілер мен оны оқушылар, сахналану ортасы да анықталады. Алғашқы пьесаларының қай тілде жазылып немесе түпнұсқадан көшірілген қолжазбасын тауып, кейінгі нұсқаларымен және туыстас қарашай, ноғайлардың драмалық шығармаларымен салыстыру арқылы зерделенеді, көркемдік тұрғыдан шеберлігі танылады. Қарашай-балқарлардың қолжазба сахналық қойылымдары мен қазіргі кәсіби театр өнері жаңа ғылыми парадигма негізінде салыстырмалы түрде зерттеледі.

https://doi.org/10.48081/NRQL3381

2025

Выпуск 3

Аннотация Мақалада қарастырылғалы отырған өзекті мәселе – Солтүстік Кавказ аймағындағы түркі тектес халықтар ноғай, қарашай, балқар, гагауыз, құмық, қарайым сияқты халықтардың алғашқы қолжазба драмалық шағын пьесаларының тууы, қағазға түсуі, қалыптасуы, жариялануы мен сахналану өнерінің бастауы және даму ерекшеліктері зерттеледі. Қолжазба, қазіргі пьесаларының көркемдік шеберлігі мен идеясы және қазақ халқымен мәдени-рухани байланысы, интеграциясы, ұлттық-этникалық идеялар парадигмасы драматургия, театртану заңдылығымен зерделенеді. Зерттеуші авторлар жоғарыда аталған халықтардың алғашқы шағын пьесалардың жанрлық ерекшелігін, тартыс пен мінез мәселелерін көркемдік шеберлік тұрғысынан талдайды. Сонымен қатар сахналану, бейне сомдау, актерлік шеберлік мәселелеріне де тоқталып салыстырмалы түрде саралайды. Мақалада алғашқы қолжазба сахналық қойылымдар мен қазіргі кәсіби театр өнерін жаңа ғылыми парадигма негізінде салыстырмалы түрде сөз болады. Түркі халықтарының драма және театр өнерінің мәдени-рухани ынтымақтастықты арттырудағы рөлінің маңызды екенін ескеріледі, зерттеудің теориялық-әдстемелік негізі жасалынады. Кавказдың солтүстік аймағындағы түркі халықтарының драматургиясы мен театр өнерін зерттеу жүзеге асады. Аталған тақырып бойынша осындай зерттеу жұмыстары осы уақытқа дейін екі ел арасында халықаралық деңгейде арнайы зерттеу болмағаны дәлелденеді.

https://doi.org/10.48081/LTRV5838

2025

Выпуск 3