Тілдік тұлға – ауызша және жазбаша мәтін тудыра алатын, оны адресат пен адресант арасындағы коммуникацияға айналдыра алатын тұлға. Өз кезегінде барлық грамматикалық тұлғалар мен функционалды стильдердің мүмкіндіктерін бастауыш сынып оқушысы өз жасына сәйкес қолдана алады. Демек, тілдік тұлға – философиялық, психологиялық және әлеуметтанымдық т.б. тұтас ғылым салаларында қолданылатын пәнаралық термин. Бұл терминді бастауыш сыныпта отансүйгіштік мазмұндағы мәтіндерді игере отырып, азаматтық құзіреттілікті меңгеруде де қолданылатынын ескерген жөн. Бұл мақала отансүйгіштік мазмұндағы мәтіндер лингвистикасына арналған докторлық диссертация шеңберінде әзірленген тақырыпты негізге ала отырып әзірленген. Ғылыми мақалада тілдік тұлғаны қалыптастыруда отансүйгіштік мазмұндағы мәтіндерді іріктеп, бейімдеп, цифрландырып пайдалану мәселесі қарастырылған. Тілдік тұлғаны қалыптастыру баланың кішкентайынан басталу керек. Жас-жасқа бөліп, барлық сынып-сынып бойынша тілдік тұлғаның қалыптасуына назар аудару керек. Осыған дейін тілді структуралық тұрғыдан оқытып, лингвистикалық білімді құрылымдық тұрғыда беруді көздеген жүйе болды. Соған сәйкес фонетикалық тілдік құзіреттіліктер, лексикалық құзіреттіліктер, морфологиялық құзіреттіліктер, синтаксистік құзіреттіліктер, сөзжасамдық құзіреттіліктер беріліп, тек пәндік құзіреттіліктермен шектелді. Ал тілдік тұлға мәтін тұрғысынан оқыту, мәтінмен байланыстыра оқытуды басты мақсат етпеді. Бүгінде қазақ тілі функционалды аспект тұрғысынан оқытуды қолға алған шақта, мәтін арқылы тілдік тұлға қалыптастыру, сонымен қатар отансүйгіштік мазмұндағы мәтіндерді бейімдеп беру ұсынылып отыр.

https://doi.org/10.48081/XFAJ9225

2023

Выпуск 2

Мақалада ғалым Қ.Жүсіп еңбектеріндегі архетиптік бейнелер мен қазақ әдеби шығармаларындағы қазақи сана негіздерінің қалыптасу жолдары қарастырылған. XIX ғасырдағы Еуропа оқымыстылары қазақ халқының әдет-ғұрыптары және мәдени тарихымен танысып, «тосын, жұмбақ, қызық ел!» -деп тамсанған. Ресей ғалымдары да қазақ халқының бай ауыз әдебиеті, музыкасы бар, өмірге төзімді халық деп санаған. Байырғы қазақ халқы небір түрлі заманды басынан кешірген, әсіресе жаугершілік пен табиғаттың қаталдығынан зор зардаптар шеккен. Соған қарамастан өзінің ұлттық рухани сипатын толық сақтап қалған. Ол елдің даму сатысы мен өсу эволюциясы әріден басталады. Әсіресе, өзі мен табиғаттың арасындағы байланысты түсіну, тану барысында сәби, балаң ойларға барған тұстары да бар. Сол кездің өзінде-ақ, біртіндеп дүниенің жұмбақ сырларына зерек санамен шолу жасаған: адамзат жаратылыстың бесігінде қашан пайда болған, оның өмір сүруіне белгісіз сыртқы күштің әсері бар ма, өмірдің арасалмағы неге бұзыла береді, жоқшылық пен ашаршылық адамның басқан қадамымен қатарласа жүретіні несі, індет пен ауру, зейнет пен бейнеттің тұрақты сипатын өзгертуге бола ма? Болса қалай?! Бұл табиғаттың тылсым күштерін заманымыздың он тоғызыншы ғасырында ғұмыр кешкен ақындар мен жыршылар қалай қабылдаған? Олардың жеке ой толғамдары мен танымдық ерекшеліктері және олар қалай, қандай жолдармен көрсетілген деген мақсатпен ғалым Қ.Жүсіп еңбектерінің зерделенуі қарастырылады.

https://doi.org/10.48081/FXAB9069

2023

Выпуск 2

Тіл білімінде әдеби тілдің нормасына қатысты біршама ғылыми тұжырымдар берілген және оларды зерттеуге арналған ғылыми еңбектер аз емес. Осы ретте Ә. Ахметов, Ә. Хасенов, Ә. Болғанбаев, М. Серғалиев, Ғ. Қалиев, Б. Сағындықұлы т.б. ғалымдарымыздың пікір-тұжырымдары мен еңбектерін атауға болады. Мақалада күнделікті тұрмыста жиі жұмсалатын эвфемизм, дисфемизм, диалектизм, жаргон сөздер, қарапайым сөздер мен тіпті варваризмдер сияқты қолданыстардың стильдік ерекшеліктері сөз етіледі. Сонымен қатар, келтірілген терминдердің теориялық тұжырымдарына сүйене отырып, олардың көркем шығарма материалдары негізінде қолданылу сипаты қарастырылады. Көркем шығарма тіліндегі тілдік нормаға жатпайтын сөздер мен сыпайы сөздердің лексика-семантикалық сипаты анықталады. Олардың эмоционалды-экспрессивтік мағыналары ашылып, прагматикалық ерекшеліктерін анықталады. Көркем шығарма тіліндегі эвфемизмдер мен дисфемизмдерді оппозиция тұрғысынан көрінуі салыстыра қарастырылады. Сөйлеу тілінің элементтері кейіпкерлердің тілдік қарым-қатынасын толықтырып, айтылар ойды жеткізуде, кейіпкер бейнесін ашуда айрықша орын алатын тілдік бірліктер болып табылатындығы нақты мысалдар арқылы анықталды. Қаламгерлердің бейнелі, әсерлі сөз қолданыстарын шығармаларында молынан пайдаланып, қажетіне жаратуы – халық тілінің байлығы, ауыз әдебиетінің сөз үлгілерінің әдеби тіліміздің баюына, толысуына өз үлесін қосатыны дәлелденеді.

https://doi.org/10.48081/YFUN4991

2023

Выпуск 2

Мақалада қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі, фольклорист, ақын, ойшыл Мәшһүр Жүсіп Көпеев поэтикасының бастау көзі, рухани арнасы қарастырылады. Мәшһүр Жүсіптің шығармашылығына қатысты жазылған түрлі зерттеу жұмыстарын сараптай отырып, ақын шығармашылығының поэтикалық бастауларын, рухани арнасын айқындау, ашып көрсету мақаланың мақсатына жатқызылады. Әдебиет ғылымында поэтика тақырыбына арналған зерттеулер өте көп. Поэтика туралы алғаш рет Аристотельдің еңбегінде қарастырылғанын ескерсек, поэтиканың зерттелу тарихы тереңде жатқанын көруге болады. Сол кезден бастап поэтикаға түрлі анықтамалар беріліп келді. Қазіргі таңда да поэтика өзекті тақырыптардың бірі, себебі ақын-жазушы шығармашылығының көркем табиғатын зерттеу, оның басқа тұлғалардан ерекшелігін бөліп көрсету әрбір тұлғаның әдебиеттегі орнын, ізін анықтауға көмегін тигізеді. Сондықтан да біз зерттеу жұмысымыздың нысаны ретінде алып отырған Мәшһүр Жүсіп поэтикасының ерекшеліктерін зерттеудің қажеттілігі бар деуге болады. Осылайша жұмыстың ғылыми-тәжірибелік мәні Мәшһүр Жүсіптің поэтикалық бастауларын, рухани арналарын айқындап, саралауда жатыр. Талдау барысында ақынның поэтикалық бастаулары жүйеленді, рухани арналарының бастау көздері анықталды. Зерттеу материалдарын жоғары оқу орындарының арнайы курстарында, семинарларда, әдебиет сабақтарында қолдануға болады.

https://doi.org/10.48081/JOLI2709

2023

Выпуск 2

The article discusses effective methods for the formation of students’ vocabulary at the lessons of the Kazakh language. The author starts by telling about the importance of preserving the verbal wealth of the Kazakh language and passing on the latter to the younger generation of the country since a language is the national spiritual-cultural code that reflects the uniqueness of every nation. The article goes on to say that using words in terms of the Kazakh national tradition implies observation of the principle of moral, ethical and aesthetic values. The author points out that the norms of literary language and national speech etiquette are among the priorities when teaching the Kazakh language. The article presents some results which illustrate efficient didactic strategies of teaching schoolchildren the peculiarities of national vocabulary in the Kazakh language classroom. The author comes to conclusion that introducing the national vocabulary to schoolchildren contributes to the formation of national self-consciousness, and the realization of cognitive, cultural, emotional, intellectual, social, personal, and spiritual development.

https://doi.org/10.48081/KQJU3909

2023

Выпуск 2

This article is devoted to the analysis the of lexical and grammatical means use in the periodical press texts of Germany as a reflection of the discoursepeculiarities of the German press. The relevance of the article lies in the modern trends peculiarities and in the development of society and the state of Germany, which influence both the stylistic features the of electronic media language and the choice of language means for expressing expression and modality. The work takes into account extralinguistic factors that can have a significant impact on the discourse formation of the German official press text messages. The diversity of scientists' positions in relation to such a phenomenon as discourse only emphasizes the changes in trends by the fact that the main characteristic of discourse is clearly highlighted – its subjective uniqueness not only for each individual case of linguistic representation, but also invariance for each individual linguistic personality. In other words, each individual native speaker has his own discourse. Stylistic means of expression and modality are more often studied as means of expressing the author's manner and position, "distributing" the products of textual activity by literary genres and styles, can also be considered as features of the discourse an individual and the discourse of some social, public or social groups. General trends in the use of lexical and grammatical means, manifested in specific publications, which allow us to draw conclusions of a high degree of reliability both about the goals and objectives of articles and about the relations of the press, government, business and society.

https://doi.org/10.48081/HMAI6970

2023

Выпуск 2

В настоящей статье предметом исследования является литературный аспект евразийства в творчестве А. С. Пушкина, который выступает родоначальником классического русского художественного слова и русского национального самосознания. Объектом рассмотрения выступает цикл «Подражания Корану». Анализ функционирования евразийского наполнения данного литературного текста при использовании мировоззренческого, имагологического и биографического методов литературоведческого исследования свидетельствует о принципиальной значимости его в мировоззренческом движении Пушкина. Евразийский компонент «Подражаний Корану» имеет безусловный метафизический смысл, отражая творческую способность Пушкина к инокультурному и иноконфессиональному перевоплощению, что является результатом обращения поэта к священным книгам трех монотеистических религий (иудаизма, христианства и ислама), с попыткой автора разобраться в общих и специфических моментах – с акцентом на объединяющие параметры – указанных авраамических вероисповеданий. Концентрируя в себе онтологическую специфику русской словесности, которую он гениально воспринял от Святой Руси и передал всему последующему художественному слову, Пушкин во всей полноте и глубине воплотил суть национального самосознания русского народа с его открытостью к плодотворному диалогу различных культур и религий как неотъемлемой составляющей собственного всемирного предназначения.

https://doi.org/10.48081/NGXE6735

2023

Выпуск 2

Бұл мақалада Қазақстан Республикасының батыс аймағындағы тілдердің әлеуметтік-лингвистикалық көріністері қарастырылады. Мақаламыздың мақсаты – Қазақстан Республикасының батыс аймағындағы тілдік жағдайды анықтайтын әлеуметтік факторларды, атап айтқанда, өңір халқының демографиялық параметрлерін, этникалық топтардың қоныстану ерекшеліктерін, сондай-ақ олардың әлеуметтік-кәсіби стратификациясы мен халықтың жас санаттарын сипаттау. Сонымен қатар қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің қолданылуына жанама әсер ететін аймақтың географиялық ерекшеліктері, саяси-экономикалық жағдайы, мәдени және тілдік ерекшеліктері сияқты факторлар қарастырылады. Зерттеу жұмысының негізгі материалы ретінде әртүрлі жылдардағы Қазақстан Республикасының Ұлттық санақтарының қорытынды статистикалық мәліметтері қолданылды. Сондай-ақ зерттеуде батыс өңірде жүргізілген Қазақстан Республикасының осы аймағының әлеуметтік құрылымы туралы жан-жақты ақпараты бар әлеуметтік-лингвистикалық сауалнама нәтижелері қарастырылды. Зерттеу негізінде автор мемлекеттік тілдің экстралингвистикалық факторлары екіұштылыққа ие деген қорытындыға келеді. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының батыс бөлігінің географиялық жағдайы тілдік жағдайға айтарлықтай әсер етеді, бұл қазақтардың бір аумақта ықшам тұруына және олардың сандық басымдылығына әкелді. Тілдік адалдыққа, тұрғындардың тілдік көзқарастарының өзгеруіне ықпал ететін және тілдік ығысуды азайтатын негізгі динамикалық факторларға жастар арасындағы білімнің прагматикалық құндылығының артуы, сондай - ақ қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің әртүрлі коммуникативтік салаларда таралуын анықтайтын халықтың әлеуметтік-кәсіби құрылымы жатады.

https://doi.org/10.48081/LOIE5198

2023

Выпуск 2

This article discusses the linguopragmatic aspects of quotations in current diplomatic discourse. Diplomatic discourse as a branch of institutional discourse is being widely studied in contemporary linguistics by domestic and foreign researchers. Currently Kazakhstan is well known in the world due to its advanced diplomatic relations. With the introduction of the concept “New Kazakhstan”, the Kazakhstani media sphere has become rich in linguistic materials, that can turn into research objects. Therefore, President of Kazakhstan K.K. Tokayev ‘s vivid quotations have been taken as practical material. These quotations have become as an object of linguistic analyses for the first time in Kazakhstani science. This fact determines the relevance of the research. The aim of the article is to reveal linguistic and pragma linguistic features of President Tokayev’s quotations in the media discourse. To achieve the goal, the following tasks were set: to define the linguistic notion “diplomatic discourse”, to consider pragmatic aspects of quotations and identify their linguistic features. The scientific significance of the research work expands the research scope of diplomatic-discourse as a branch of institutional discourse. The practical significance: research results can be used as teaching material in the study of the discipline“Translation in the field of diplomatic discourse”, as well as in the preparation of cases on diplomatic discourse.

https://doi.org/10.48081/AATZ8674

2023

Выпуск 2

Статья посвящена исследованию современного языка СМИ как основной сферы функционирования и трансформации литературного языка. Язык современных СМИ характеризуется стилистическим разнообразием, открытой и динамичной структурой, что вызывает перманентный интерес лингвистов. Объектом исследования являются труды современных ученых в области языка казахстанских СМИ, рассматривающих его функционирование в различных позиций. Цель работы – выявление и классификация основных научных направлений ученых в области языка казахстанских СМИ. При исследовании в работе были применены классические научные методы анализа и синтеза, а также метод критического анализа источников. В результате исследования авторы классифицируют труды современных ученых по различным признакам и выделяют лексико-фразеологические, дискурсивно-прагматические, лингвокогнитивные, идиостилевые и конвергентные исследования современного казахстанского языка СМИ. Авторы отмечают, что большинство работ посвящено газетному дискурсу, так как в нем наиболее оперативно и полно отражается динамика языковых процессов. Также отмечается, что в основном исследования направлены на изучение лексико-фразеологической системы современного языка СМИ. В заключении автор приходит к выводу, что современные исследования казахстанских СМИ, в целом, имеют диффузный характер и требуют концептуального продолжения и комплексного анализа.

https://doi.org/10.48081/WVSK9101

2023

Выпуск 2