Бұл жүйелі шолу 1996 жылдан 2024 жылға дейінгі кезеңде лингвистика және аксиология ғылымдарының қазіргі жағдайын және оның әлем бойынша зерттеу белсенділігін талдауға бағытталған. Scopus және Google scholar дерекқорынан құжаттар тауып, олардың өзінен ағылшын, орыс тілінен басқа тілдегі мақалаларды алып тасталды. Құжаттарды сұрыптау нәтижелері бойынша конференция материалдары, мақалалар, шолу мақалалары, кітаптар, кітап тараулары, шағын сауалнамалар таңдап алынды. Бұл мәліметтер ғылыми ізденістердің кең спектрін қамтиды және лингвистика және аксиология саласындағы зерттеулерді түсіну үшін маңызды дереккөздер болып табылады және бұл зерттеудің сенімділігі мен ғылыми негізділігін арттырады. Жарияланымдар санының жыл сайын артуы тақырыптың өзектілігін көрсетеді. Осы зерттеуді басшылыққа алған үш негізгі зерттеу сұрағын шешу үшін PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses)әдісі қолданылды. Мақалада әр түрлі елдердегі зерттеулердің таралуы салыстырмалы түрде қарастырылды. Нәтижелер көрсеткендей, АҚШ, Польша, Солтүстік Америкада, әсіресе, Ресей Федерациясында лингвоаксиологияға қатысты зерттеулердің саны айтарлықтай жоғары, ал Оңтүстік Америка, Африка елдерінде бұл салада зерттеулер салыстырмалы түрде аз. Зерттеу нәтижелері лингвоаксиологияға қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстарын әлі де көп жетілдіру мен дамыту қажет екенін көрсетеді. Сонымен қатар, аксиология және лингвистика салаларының қай уақыт аралығында жемісті және қай жылдар аралығында жеткіліксіз зерттелгендігі жөнінде жазылды. Лингвоаксиология ғылымының даму кезеңдері, лингвоаксиология мен методиканың байланысы, оны зерттеушілер, құндылықтар ұғымын зерделеудегі әр түрлі ұстанымдар, олардың жіктелуі туралы зерделеу жасалды.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/605-619

2026

Выпуск 3

В предлагаемой статье затрагивается проблема синергетического эффекта коммуникации в условиях современного коммуникативного процесса в виде трансформации с его традиционной формы общения на общение онлайн. Анализируются характерные коммуникативные данные анкетного опроса, участниками которого явились лица, имеющие опыт общения в системе онлайн. Актуальность исследования обусловливается недостаточностью эмпирических данных обозначенного формата коммуникации в контексте позитивного и негативного синергетического эффекта. В качестве методов исследования были использованы вербально-коммуникативный, сравнительный методы, метод анкетирования, качественного анализа и прием количественного анализа в рамках статистического метода. Материал собирался в полевых условиях методом сплошной выборки. Полученные на основе анализа результаты свидетельствуют о том, что при изложении мнения относительно коммуникации в режиме онлайн, с учетом его сторонников и противников, превалирует мнение о существенных коммуникативных издержках. Это в свою очередь указывает на негативный синергетический эффект развития данного формата коммуникации на современном этапе. Сформулировано следующее предложение: с целью преодоления коммуникативных преград при общении в режиме онлайн эффективным является уход от типичной коммуникации, при которой доминирующей оказывается риторика одного из собеседников, в то время как второй превращается в пассивного получателя информации. Позитивный синергетический эффект наступает при полноправном участии собеседников в коммуникативном процессе. Экстраполяция исследования заключается в выявлении способности коммуницировать на расстоянии лиц разных социальных слоев населения; в разработке коммуникативной модели удаленного общения, воплощающей позитивный лингвосинергетический эффект.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/383-397

2026

Выпуск 3

В теоретической части статьи дается литературный обзор изучения категории абсурда в мировой и русскоязычной литературе Казахстана. Рассматриваются работы С.А. Харламовой, В.Ю. Чарской-Бойко, Г. М. Кружкова, W. Tigges, О.Д. Бурениной, Л.В. Сафроновой. Обозначается роль смеха в искусстве, которая исследуется опираясь на труды М. Бахтина, в области философии и карнавализации смеховой культуры. В данной статье рассматриваются методы и приемы выявления комического эффекта в романе-гротеске казахстанско-российского автора А. Кима «Поселок кентавров». Анализируются характерные особенности выявления комического в романном тексте на сюжетном, мотивном и языковом уровнях, а также в заглавии романа. Дана интерпретация авторского новояза (выдуманного языка, используемого в диалогах кентавров), анализ диалогов персонажей, и изображение художественных образов как авторский прием создания комического эффекта. Методами, используемыми в работе, являются: сравнительно-сопоставительный, метод имманентного анализа, герменевтический метод, способствующий раскрытию смысла авторской игры с читателем. Материал исследования - эротико-гротескный роман А. Кима «Поселок кентавров». Результаты исследования могут быть использованы при изучении современного литературного процесса Казахстана в высшей школе и на послевузовских этапах обучения литературы в вузе. Мақаланың теориялық бөлімінде Қазақстанның, әлемдік және орыс тілді әдебиетіндегі абсурд категориясын зерттеуге әдеби шолу жасалады. С.А. Харламова, В. Ю. Чарская-Бойко, Г. М. кружков, W. Tigges, О. Д. Буренина, Л. В. Сафронова. Күлкі мәдениетінің философиясы мен карнавализациясы саласындағы М. Бахтиннің еңбектеріне сүйене отырып зерттелетін өнердегі күлкінің рөлі көрсетілген. Бұл мақалада қазақстандық-ресейлік автор А.Кимнің "кентаврлар кенті" роман-гротескіндегі күлкілі әсерді анықтау әдістері мен тәсілдері қарастырылған. Роман мәтінінде сюжеттік, мотивтік және тілдік деңгейлерде, сондай-ақ романның тақырыбында комиксті анықтаудың тән ерекшеліктері талданады. Авторлық жаңашылдықтың интерпретациясы (Кентавр диалогтарында қолданылатын ойдан шығарылған тіл), кейіпкерлердің диалогтарын талдау және көркем образдарды күлкілі эффект жасаудың авторлық әдісі ретінде бейнелеу берілген. Жұмыста қолданылатын әдістер: салыстырмалы, имманентті талдау әдісі, оқырманмен авторлық ойынның мағынасын ашуға ықпал ететін герменевтикалық әдіс. Зерттеу материалы- А. Кимнің "Кентаврлар кенті" атты эротикалық-гротескті романы. Зерттеу нәтижелері жоғары мектепте және жоғары оқу орнынан кейінгі кезеңдерде Қазақстанның қазіргі әдеби процесін зерделеу кезінде пайдалануға болады. The theoretical part of the article provides a literary overview of the study of the category of absurdity in the world and Russian-language literature of Kazakhstan. The works of S.A. Kharlamova, V.Y. Charskaya-Boyko, G. M. Kruzhkov, W. Tigges, O.D. Burenina, L.V. Safronova are considered. The role of laughter in art is indicated, which is studied based on the works of M. Bakhtin, in the field of philosophy and carnivalization of laughter culture. This article discusses methods and techniques for identifying the comic effect in the grotesque novel by Kazakh-Russian author A. Kim "Village of Centaurs". The characteristic features of identifying the comic in a novel text at the plot, motive, and linguistic levels, as well as in the title of the novel, are analyzed. The interpretation of the author's newspeak (a fictional language used in centaur dialogues), the analysis of character dialogues, and the depiction of artistic images as the author's method of creating a comic effect are given. The methods used in the work are: comparative, the method of immanent analysis, the hermeneutic method, which helps to reveal the meaning of the author's game with the reader. The research material is an erotic and grotesque novel by A. Kima "Village of Centaurs". The results of the research can be used in the study of the modern literary process of Kazakhstan in higher education and at the postgraduate stages of literature education at the university.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/172-183

2026

Выпуск 3

Мақалада жасанды интеллект (ЖИ) ұғымының тарихи-философиялық бастаулары мен оның тілдік жүйе ретінде қалыптасу үдерісі жан-жақты қарастырылады. Зерттеу барысында көне дәуірден бастау алатын «Логос» тұжырымы мен сөйлеу мен ойлаудың бірлігін бейнелейтін философиялық қағидаларға назар аударылып, олардың кейінгі логикалық және когнитивтік жүйелердің дамуына тигізген ықпалы сараланды. ЖИ философиясының басты мәселелерінің бірі – компьютердің саналы әрекетке қабілеттілігі Дж. Маккарти мен Дж. Серль еңбектері негізінде талданды. Компьютер тек синтаксистік операцияларды орындайды, бірақ тілдік мағынаны (семантиканы) түйсіне алмайды. Бұл көзқарас ЖИ жүйелерінің адам ойлауындағы мағыналық және контекстуалдық тереңдікті толық қамти алмайтынын дәлелдейді. Зерттеуде табиғи тілді өңдеу (NLP) технологияларының даму кезеңдері мен олардың лингвистика, информатика және когнитивтік ғылымдар арасындағы байланысы ғылыми тұрғыда сарапталған. ChatGPT, Grok және Gemini сынды заманауи чат-боттардың қазақ тілінде мәтін генерациялау мүмкіндіктері салыстырмалы түрде талданып, олардың синтаксистік құрылымдарды құрастырудағы дәлдігі, семантикалық бірізділігі және прагматикалық икемділігі қарастырылды. Сонымен қатар, ЖИ-дің қазақ тілінің морфологиялық және синтаксистік жүйесіне бейімделу деңгейі анықталып, оның тілдік нормаларға сай сөйлеу мәдениетін қалыптастырудағы мүмкіндіктері мен шектеулері айқындалды. Жасанды интеллекттің тіл мәдениетін дамыту, цифрлық гуманитарлық ғылымдар контекстінде қазақ тілін қолдау және ұлттық тілдік ресурстарды кеңейту бағыттарындағы әлеуеті де талқыланады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/572-588

2026

Выпуск 3

Бұл мақалада қазіргі қазақ әдебиетіндегі әңгіме жанрының көркемдік табиғаты мен нарративтік ерекшеліктері теориялық және практикалық тұрғыдан кешенді түрде қарастырылады. Әңгіме – әдебиеттегі шағын көлемді, бірақ мазмұны терең прозалық жанр. Ол автордың көркемдік дүниетанымын, өмір шындығына көзқарасын нақты оқиға мен кейіпкер арқылы танытатын форма. Зерттеуде әңгіменің ішкі құрылымын, сюжеттік-композициялық ұйымдасуын, баяндау тәсілдерін (бірінші жақ, үшінші жақ, авторлық баяндау) және кеңістік пен уақыт координаталарын талдау негізгі орын алады. Мақалада баяндау формаларына (нарративтік позицияларға) ерекше назар аударылып, кейіпкердің ішкі әлемін, психологиясын ашуда ішкі монолог, естелік, психологиялық портрет, авторлық ремарка сияқты көркем тәсілдердің қызметі сараланады. Сонымен бірге қазіргі қазақ прозасында жиі кездесетін фрагментарлық құрылым, ретроспективті баяндау, көпфокалды наррация, метанарративтік элементтер, интертекстуалдылық сияқты құбылыстар авторлық стиль мен көркемдік ізденістердің жаңаша сипат алғанын айғақтайды. Нарратология тұрғысынан алғанда, әңгіме жанры – баяндаушы мен баяндалатын оқиғаның арақатынасын, кейіпкердің бейнелену тәсілін, көркем кеңістіктің ұйымдасу ерекшеліктерін көрсету арқылы қазіргі әдебиеттанудың сұраныстарына жауап береді. Осы орайда баяндаушының фокализациясы, хронотоп, ішкі-тысқы көркемдік байланыстар, оқырманмен интерактивті қарым-қатынас орнату элементтері де назардан тыс қалмайды. Мақала нәтижесінде әңгіме жанрының көркемдік болмысы Р.Мұқанованың «Күнә» әңһңгімесі тереңнен ашылып, оның нарратологиялық құрылымы қазіргі әдеби процестегі эволюциялық өзгерістермен сабақтастықта зерделенеді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері мектептегі әдебиет сабағында көркем мәтінді оқытуда, оның құрылымдық-мағыналық қырларын талдауда, оқушылардың әдеби танымын арттыруда әдістемелік негіз бола алады. Бұл мақала әдебиеттанушыларға, қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне, көркем шығарманы талдауға ден қойған әдіскерлер мен болашақ зерттеушілерге арналған.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/355-367

2026

Выпуск 3

Мақалада белгілі жазушы Д. Исабековтың «Гауһартас» шығармасындағы паралингвистикалық элементтердің орыс және ағылшын тілдеріндегі көркем аудармаларында берілу ерекшеліктері қарастырылады. Паралингвистикалық элементтердің көркем шығармада көрініс табуы және олардың аудармада берілуі – отандық аударматану ғылымындағы тың әрі ерекше қызығушылық тудыратын мәселе. Вербалды емес мағыналарды жеткізу – аудармашы үшін әрдайым күрделі міндет. Ал, Д. Исабеков туындыларындағы паралингвистикалық элементтер қазақ халқының болмысын, мінезін, қарым-қатынас мәдениетін бейнелейді. Оларды басқа тілде адекватты жеткізу – түпнұсқаның стилі мен мазмұнын, ұлттық колоритін сақтау үшін аса маңызды. Сондықтан, зерттеудің негізгі мақсаты – зерттеу нысанындағы паралингвистикалық элементтерді анықтап, түпнұсқамен орыс және ағылшын тілдеріндегі аудармаларын құрылымдық-семантикалық тұрғыдан салыстырып, олардың аударма мәтіндерінде толыққанды жеткізілу деңгейі мен орын алған аударма трансформацияларын талдау. Жалпы зерттеу құрылымдық-мағыналық, контекстуалдық және аударматанымдық талдау әдістері, сондай-ақ сөздік анықтамаларды талдау әдісі арқылы жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде, жазушының «Гауһартас» шығармасындағы ремарка, ишара, үнсіздік, қозғалыс пен интонациялық бейнелердің орыс және ағылшын тілдерінде берілу ерекшеліктері анықталып, аудармашылық шешімдердің түпнұсқа мазмұнын жеткізудегі әлеуеті талқыланды. Сонымен қатар, жүргізілген талдау негізінде паралингвистикалық элементтердің сәтті аударылу мүмкіндігін арттыратын критерийлер ұсынылды.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/665-679

2026

Выпуск 3

Бұл мақала гендерлік лингвистика аясында ерлер мен әйелдердің сөйлеу стратегияларын талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – гендерлік сөйлеу ерекшеліктерін анықтау, олардың әлеуметтік құрылымдармен, билік қатынастарымен және мәдени нормалармен байланысын көрсету, сондай-ақ гендерлік айырмашылықтардың тілдік деңгейде қалай көрініс табатынын айқындау. Теориялық бөлімде феминистік лингвистика, дискурстық талдау және әлеуметтік-конструктивистік парадигма негізінде гендер ұғымының қалыптасуы қарастырылды. Зерттеу жұмысының эмпирикалық материал ретінде ағылшын тіліндегі материалда ерлі зайыптың сұхбаты алынды. Зерттеуде сапалық, дискурстық, контент-талдау және салыстырмалы әдістер қолданылды. Нәтижесінде ерлердің сөйлеуінде нарративтік баяндау, тікелей мәлімдеме, директивтілік және бәсекеге бағытталған стратегиялар басым екені анықталды. Әйелдердің сөйлеуінде эмоционалды қолдау стратегиялары жиі қолданылатыны байқалды. Сонымен қатар теориялық еңбектерде нақты көрсетілмеген қосымша стратегиялар эмпирикалық жолмен анықталды. Зерттеу гендерлік сөйлеу мінез-құлқының әлеуметтік-прагматикалық сипатын дәлелдейді және ағылшын тіліндегі заманауи дискурсты талдауға үлес қосады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/409-424

2026

Выпуск 3

Бұл мақалада 2019-2025 жж. медиадискурстағы гендерлік асимметрия мәселесі қарастырылған. Гендерлік асимметрия – гендерлік лингвистиканың маңызды мәселелерінің бірі. Тілдегі гендерге байланысты әлеуметтік теңсіздіктер гендерлік асимметрияның негізгі нысаны. Осыған сәйкес мақалада гендерлік асимметрияның негізгі факторы ретінле әлеуметтік теңсіздік пен ұлттық-мәдени стереотиптер зерттелді. Мақалада БАҚ-тағы гендерлік асимметрияны анықтау Н.Фэрклоның моделінде талдау жүргізілуімен, дискурстық талдау нәтижесі берілді. Зерттеуде гендерлік асимметрияда анықталатын әлеуметтік рөл, әлеуметтік-мәдени стереотиптер маңызды фактор ретінде қарастырылды. Бұның негізінде БАҚ-тағы ер адамдар мен әйел адамдарға қатысты қалыптасқан гендерлік фрейминг үлгілері анықталды. Аталған ұғым қоғамдағы ер адамдар мен әйел адамдарға қатысты ерекшеліктерді көрсететін факторлар ретінде қаралады. Зерттеудің мақсаты – дискурстық талдау негізінде гендерлік асимметрия көріністерін талдау. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін egemen.kz сайтындағы мақалалар маңызды ресурстар ретінде қаралып, зерттеу объектісі ретінде алынып, үш деңгейлі талдау жүзеге асырылды. Зерттеу әдісі ретінде алынған дискурстық талдау гендерлік асимметрияның материалдарда қолданыс табуын анықтауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижесінде гендерлік асимметрияның БАҚ-тағы көрінісі эмоциялық бояу, гендерлік маркерлер, гендерлік бейтарап тіл көріністері негізінде анықталды. Гендерлік бейтарап тіл көріністері ерлер мен әйелдер арасындағы теңдік концепциясын айқындай түседі. Зерттеу жұмысының ғылыми маңыздылығы қазақ тіл біліміндегі гендерлік лингвистиканың маңызды мәселесі деп анықталатын гендерлік асимметрияның бағыт ретінде қалыптасуына өз үлесін қосады. Мақала нәтижесінде алынған тұжырымдар қазіргі қазақ қоғамындағы (филологиялық зерттеулерде) гендерлік асимметрияның прагматикалық потенциалын анықтауда практикалық маңызға ие болуы мүмкін.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/620-631

2026

Выпуск 3

Қазіргі гуманитарлық ғылымдарда мәтінді аргумент теориясы тұрғысынан талдау маңызды әдіснамалық бағыттардың бірі болып саналады. Аргумент теориясы мәтіннің ішкі логикасын, дәлелдеу тәсілдерін, пікірді негіздеу механизмдерін ашуға мүмкіндік береді. Мақалада ғылыми әдебиеттерге сүйене отырып, аргумент және аргументация ұғымдарының түсініктемесі берілді, бұл ұғымдардың басқа ғылым салаларында қолданылып жүрген ұқсас терминдермен байланысы қарастырылды және аргумент пен аргументация ұғымдарының айырмашылығы көрсетілді. Мақала Шәкәрім Құдайбердіұлының «Үш анық» шығармасының өзегін құратын аргументтерді талдауға бағытталды. Қазіргі гуманитарлық ғылымдарда мәтінді аргумент теориясы тұрғысынан талдау маңызды әдіснамалық бағыттардың бірі саналады. Аргумент теориясы мәтіннің ішкі логикасын, дәлелдеу тәсілдерін, пікірді негіздеу механизмдерін ашуға мүмкіндік береді. Қазақ ойшылдарының ішінде аргумент қолдану мәдениетін жоғары деңгейде пайдаланған тұлғалардың бірі - Шәкәрім Құдайбердіұлы. Оның шығармалары логикалық тұтастығымен, философиялық дәлдігімен және моральдық-этикалық уәждерінің беріктігімен ерекшеленеді. Бұл мақала Шәкәрім Құдайбердіұлының «Үш анық» шығармасын аргумент теориясы тұрғысынан саралап, ақынның ойлау жүйесінің ерекшелігін ашуды мақсат етті. Мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлының «Үш анық» шығармасындағы аргументацияның лингвистикалық сипаты қарастырылады. Шәкәрімнің аргументативтік стратегиялары ұлттық ойлау дәстүрінің логикалық сипатын көрсетіп, қазақ дәлел мәдениетінің тарихи негізін тануға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, «Үш анық» шығармасы қазақ интеллектуалдық дискурсының аргументативтік моделін айқындайтын маңызды мәтіндердің бірі ретінде қарастыруға болады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/7-25

2026

Выпуск 3

Мақалада ерте заманадан бері қалыптасып, бүгінгі күнге дейін атадан балаға мирас болып беріліп, сақталып келе жатқан, халықтың тұрмыс-тіршілігі мен мінез-құлық нормалары, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы, тарихы мен шаруашылығы, рухани әрі материалдық мәдениеті мен дүниетанымы жайлы мағлұматтарды жинақтаған асыл да бай тілдік мұра – қазақ тілінің тұрақты сөз тіркестері қарастырылып, олардың бойындағы ұлттық құндылықтардың көрінісі жан-жақты талдауға түседі. Ал бұл сұрыптау, саралау, сипаттау, салыстыру және лингвомәдени талдау әдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Тақырыпты ашу барысында, алдымен, философия, әлеуметтану және тіл білімі іліміндегі ғалымдардың «құндылық» ұғымы туралы білдірген тұжырымдары сипатталып, құндылық пен құндылықтық бағдар, жалпыадамзаттық құндылық пен ұлттық құндылықтың өзара ұқсастықтары мен айырым белгілері зерделенеді. Кейін фразеологиялық бірліктер лексика-семантикалық ерекшеліктеріне қарай отбасы құндылығы, еңбекқорлық, адамгершілік, қонақжайлылық, үлкенді құрметтеу, бірлік пен татулық, батырлық пен намыс сияқты топтарға жіктеліп, лингвомәдениеттанымдық қырдан сараланады. Нәтижесінде ұлттық мәдениетті, сана-сезімді, рухани құндылықтар мен халықтық дүниетанымды білдіретін тілдік бірліктер – қазақ фразеологизмдерінің әлемнің тілдік бейнесі мен әлемнің ұлттық құндылықтық бейнесін қалыптастырудағы рөлі мен орны анықталады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/342-354

2026

Выпуск 3