Бұл мақалада қазақ тіліндегі генеративті семантикалық категориялардың когнитивтік-грамматикалық модельдері кешенді түрде талданады. Зерттеудің мақсаты – сөйлем құрылымында қызмет атқаратын негізгі семантикалық рөлдердің (агенс, пациенс, бенефициар, каузатив, локатив, темпорал) ұғымдық репрезентациясын анықтау және олардың прагматикалық-функционалдық ерекшеліктерін сипаттау. Нысан ретінде Қазақ ұлттық корпусы мен әртүрлі жанрдағы жазба мәтіндерден іріктелген 3 000-ға жуық сөйлем алынды. Зерттеу әдістемесі үш кезеңге бөлінді: алғашқы кезеңде когнитивтік-грамматикалық талдау негізінде семантикалық рөлдердің морфо-синтаксистік таңбалану үлгілері жүйеленді; екінші кезеңде генеративті семантика аясында ұғымдық құрылым мен синтаксистік проекция арасындағы сәйкестік схемасы жасалды; үшінші кезеңде отандық (А. Байтұрсынұлы, Ж. Манкеева, О. Жүбаева, Ш. Құрманбайұлы) және шетелдік (N. Chomsky, C. Fillmore, R. Jackendoff) зерттеулер салыстырмалы-концептуалдық негізде сараланды. Нәтижесінде қазақ тіліндегі семантикалық рөлдердің морфо-синтаксистік ерекшеліктері, ұғымдық негіздері және ұлттық таныммен байланысы анықталды. Атап айтқанда, агенс пен каузатив рөлдері көбіне атау және шығыс септіктерімен, ал пациенс пен бенефициар – табыс пен барыс септіктерімен таңбаланады; локатив пен темпорал рөлдер үстеулер, деривациялық аффикстер және пысықтауыштық құрылымдар арқылы беріледі. Ұсынылған құрылымдық-когнитивтік модель семантикалық рөлдерді жүйелеуге, сөйлем құрылымын ұғымдық деңгейде сипаттауға және болашақ автоматтандырылған тіл өңдеу технологияларында қолдануға теориялық негіз бола алады.

https://doi.org/10.48081/BGQF2001

2026

Выпуск 2

Бүгінгі күні елімізде жасанды интеллектіні қолданудың аясы кеңейіп, бұл технологияны пайдаланудың түрлі салада мүмкіндіктері ашылып жатыр. Жасанды интеллектіні зерттеу объектісі ретінде алып, бұл құрылғының тілін зерттеу мәселесі бүгінгі күннің кезек күттірмейтін, өзекті тақырыбына айналып отыр. Тілдің жоғалып кетпей, мәңгілік сақталуына әсер ететін бір фактор – жасанды интеллект. Қазақ тілін жасанды интеллект тіліне айналдырудың ерекшеліктері осы мақалада айқындалады. Бұл мақаладағы зерттеудің мақсаты – тілдің мүмкіндіктерін қарастыра отырып, табиғи тілді жасанды интеллект (ЖИ) тіліне айналдырудағы артықшылықтар мен қиындықтарды анықтау, кемшіліктерін тану, ерекшеліктерді көрсету. Жасанды интеллект тілінің алгоритмін, функцияларын, қолданудың сипаттарын танытатын қазақ тілінде толыққанды еңбек әлі жазылған жоқ. ЖИ тілін зерттеу зор мүмкіндіктерге жол ашпақ, сол себепті де бұл тілдің құрылымын тану, әсерін анықтау түрлі аспектіде зерттеуді қажет етеді. Зерттеу мақаласында отандық және шетелдік ғалымдардың лингвоэкология, жасанды интеллект тілін зерттеу саласындағы ғылыми еңбектеріне шолу жасалды. Мақаланың тәжірибелік бөлігінде қазақ тілін жасанды интеллект тіліне айналдыруға қатысты сауалнама алынды, нәтижелері талданды. Зерттеудің бағдарлау тобы – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тіл мамандары, студенттері, докторанттары. Зерттеу сауалнамасының мақсаты – қазақ тіліндегі жасанды интеллект құралдарына сұранысты анықтау, қазақ тілін цифрландыруға кедергі келтіретін факторларды тану, алынған деректерді талдау арқылы нақты қадамдарды жоспарлау

https://doi.org/10.48081/BGQF2026

2026

Выпуск 2

Статья посвящена анализу роли работы с текстом в процессе обучения русскому языку как неродному (РКИ) в условиях медицинского вуза. Рассматриваются текстоцентрические технологии как эффективный метод формирования у студентов-медиков лингвистической и коммуникативной компетенции. Подчеркивается, что работа с профессионально-ориентированными текстами способствует не только расширению словарного запаса за счёт активного усвоения медицинской терминологии, но и развитию аналитического и критического мышления. Анализ и интерпретация подобных текстов формируют у обучающихся навыки понимания, переработки и трансляции профильной информации, что особенно важно на этапе профессиональной подготовки. Практическая значимость исследования заключается в обосновании необходимости систематической работы с аутентичными текстами, отражающими реальные врачебные ситуации. Делается вывод о целесообразности интеграции языкового и профильного компонентов обучения, что способствует не только успешной социализации студентов в профессиональной среде, но и формированию устойчивой учебной мотивации. Особое внимание уделяется работе с профессионально-ориентированными текстами как неотъемлемому элементу речевого развития. Именно через регулярный анализ и интерпретацию аутентичных текстов студенты овладевают языковыми средствами, необходимыми для точного и грамотного выражения мыслей, что лежит в основе формирования устойчивых коммуникативных навыков.

https://doi.org/10.48081/BGQF2007

2026

Выпуск 2

В данной статье рассматриваются особенности перевода фразеологических единиц, встречающихся в трагедии Уильяма Шекспира «Гамлет», на русский и казахский языки. Анализ проводится на материале оригинального текста и его переводов, выполненных Н.А. Полевым и М.Б. Давлетбаевым. Исследование направлено на выявление закономерностей передачи шекспиризмов и способов сохранения их образности в двух языковых традициях. В статье подробно анализируются примеры фразеологических выражений, отражающих национально-культурную специфику, а также рассматриваются трудности, возникающие при их передаче средствами русского и казахского языков. Особое внимание уделяется классификации способов перевода по Я.И. Рецкеру, включая сохранение, частичное изменение, замену и снятие образности. В ходе исследования применяются сравнительно-сопоставительный, контекстуальный и интерпретационный методы анализа. Рассматриваются теоретические подходы отечественных и зарубежных учёных, касающиеся проблем эквивалентности и передачи образности в переводе художественных текстов. В статье выявляются тенденции, характерные для каждого переводчика, и определяется, в какой степени удалось сохранить эмоционально-эстетический эффект оригинала. Результаты исследования показывают, что при переводе шекспиризмов переводчики нередко прибегают к описательным и адаптированным вариантам, что свидетельствует о сложности передачи культурно-специфических выражений. Полученные данные могут быть использованы в дальнейших исследованиях, посвящённых изучению казахских переводов произведений Шекспира, а также в практике преподавания художественного перевода.

https://doi.org/10.48081/BGQF2022

2026

Выпуск 2

Мақала саяси мәтіндегі тілдік құралдардың прагматикалық ерекшелігін айқындауға арналған. Зерттеуде саяси дискурстағы тілдік құзірет пен прагматикалық стратегиялардың қызметі талданады. Сондай-ақ саяси мәтін, саясаткердің тілдік құзіреті мен коммуникациялық шеберлігі, шешендік қырлары саяси мақсатқа қол жеткізудің негізгі факторлары екендігі көрсетіледі. Мақалада тілдің құрылымдық, функционалдық, прагматикалық деңгейлері талдауға түседі. Иллоктивті және перлокутивті актілердің саяси мәтіндердегі қызметі лингвопрагматикалық тұрғыдан зерделенеді. Зерттеу барысында еліміздегі саясаткерлердің дискурстары талдау нысаны болған. Қазіргі тіл білімінде саяси дискурс қоғамның әлеуметтік, мәдени және танымдық құрылымын бейнелейтін күрделі коммуникативтік феномен ретінде қарастырылады. Саяси коммуникацияның мазмұнын талдауда әлеуметтік ерекшеліктердің ескерілуі айрықша маңызды, себебі дискурс — тек тілдік көрініс емес, ол қоғамдағы идеологиялық қатынастар мен әлеуметтік өзара әрекеттің нәтижесі. Сөз бұл үдерісте ақпарат жеткізудің ғана емес, сонымен қатар қоғамдық сананы қалыптастырудың, әлеуметтік рөлдер мен құндылықтарды ұғындырудың құралы қызметін атқарады. Демек, тіл саяси кеңістікте индивидтердің өзара қарым-қатынасын қамтамасыз етіп, олардың когнитивтік әрекеттерін реттейтін әлеуметтік тетікке айналады. Сөз – әлеуметтік әрекеттің ерекше формасы, ол адамның дүниетанымдық бейнесін, ұжымдық жадын және саяси тәжірибесін бейнелей отырып, нақты идеологиялық контексте жүзеге асады. Сондықтан мақалада саяси дискурстағы лексемалардың әлеуметтік мәні, когнитивтік мазмұны және прагматикалық қызметі кешенді түрде қарастырылады.

https://doi.org/10.48081/BGQF2017

2026

Выпуск 2

Мақалада салыстырмалы уәждемелік теория тұжырымдамасы аясында метатілдік (мотивациялық) рефлексиямен шартталған балалардың сөздің ішкі формасын түсіну ерекшеліктері қарастырылады. Мақалаға Қазақстанның солтүстік өңірінде тұратын 5–6, 7–8, 9–10 жастағы қазақ-орыс билингвтері мен қазақ тілді монолингвтердің метатілдік санасының эксперимент арқылы жиналған көрсеткіштері сөздің ішкі формасын және оның түрлерін (вариантты/вариантсыз, метафоралық/метафоралық емес, лексикаланған/лексикаланбаған) талдауға бірегей материал ұсынды. Мақаланың мақсаты – балалардың метасөйленімдерін салыстырмалы талдау нәтижелеріне сүйене отырып, қазақ тіліндегі сөздердің ішкі формасын қазақ-орыс билингвтері мен қазақ тілді монолингвтердің түсінуіндегі әмбебап және ерекшелік белгілерін анықтау болып отыр. Зерттеу нәтижелері тілдік таңбаның уәжділігіне ұмтылу екі респондент тобының да метатілдік ойлауына тән екенін көрсетті. Барлық жас топтарындағы монолингвтер мен билингвтердің метасөйленімдерінде сөздің ішкі формасын және оның барлық түрлерін түсіну деректері тіркелді. Сөздің ішкі формасын түсінудегі айырмашылықтар бір немесе екі тілді меңгеру деңгейімен, сөздік қор көлемімен, лингвокогнитивтік қабілеттермен және жас ерекшеліктерімен шартталған.

https://doi.org/10.48081/BGQF1982

2026

Выпуск 2

Мақалада қазақ тіліндегі андроцентризм концепті подкасттар негізінде зерттеледі, сонымен қатар қазақ тіліндегі гендерлік ерекшеліктер сипатталады. Тілдердің жыныстық ерекшеліктеріне қатысты сұрақтар қашанда ғалымдардың зерттеу тақырыбы болған. Әйелдер мен ерлердің сөйлеу мәнеріндегі ерекшеліктер мәдениетке, қоғамдағы әлеуметтік нормаларға байланысты дамып және өзгеріп отырады. Әр ұлттың өзіне тән тілдікжәне гендерлік ерекшеліктері бар. Мәселен қазақ тілі гендерлі бейтарап тілдер санатына кіреді. Ол дегеніміз қазақ тілі грамматикалық тұрғыдан гендерге бөлінбейді. Қазақ тілі андроцентризмді ме және ол тілде қалай көрініс табады деген сұрақ біздің зерттеу тақырыбымыздың негізгі нысаны болып табылады. Ал андроцентризм дегеніміз әлемге ерлердің көзқарасымен қарау дегенді білдіреді. Бұл зерттеу жұмысының мақсаты подкасттардағы андроцентризм белгілерін анықтау болып табылады. Ол мақсатқа жету үшін біз қазақ тілінде жарық көрген және ең көп қаралымға ие подкасттарды таңдап талдау жасадық. Подкасттарды зерттеу материалы ретінде таңдауымыздың себебі, олар бүгінде қоғамдық пікірді қалыптастырушы құралға айналып келеді және жастар мен үлкендер арасында сұранысқа ие. Зерттеу барысында сапалықжәне контент талдау әдістері қолданылды, себебі таңдалған подкасттардан андроцентризм мен маскулинді белгілер іздестіріледі. Қазақ тілі гендерлі бейтарап тіл болғандықтан онда грамматикалық тұрғыдан андроцентризмді анықтау қиын. Нәтижесінде қазақ подкасттарында андроцентризм гендерлік стереотиптер, қазақтың паремиологиялық жүйесі және әлемнің тілдік бейнесі категорияларынан анықталды. Қазақ тілінде гендерлік лингвистика ғылымның жаңа бағыт екенін ескерсек, бұл зерттеу жұмысы практикалық тұрғыдан қазақ гендерліклингвистикасының дамуына үлсе қосады деп ойлаймыз. Себебі бұл зерттеу жұмысындагендерлік лингвистиканың жаңа терминдерінің бірі андроцентризм концепті жаңа қырынан ашылады.

https://doi.org/10.48081/BGQF2018

2026

Выпуск 2

В данной статье рассматривается преемственность традиций и жанрово-эстетическое развитие в драматургии тюркско-казахских народов в контексте литературного процесса. Выделяются основные элементы драматургического жанра тема, поэтика, художественная функция диалога и монолога. Детально анализируется социально-исторический и философский смысл трагического конфликта. Обосновываются причины классификации трагедии на эпические, исторические и нравственно-бытовые типы, а также их связь с национальным мировоззрением и фольклорной традицией. Особое внимание уделяется художественно-эстетической природе трагедии, раскрываются социально-исторический и философский аспекты трагического противостояния. Конфликт в трагедии рассматривается как система непримиримых противоречий между личностью и обществом. На основе теоретических исследований анализируются категории трагической ошибки, заблуждения, судьбы и исторической необходимости. Кроме того, изучаются особенности становления жанров драмы и комедии, их специфические черты с точки зрения драматического действия, построения образа и языково-стилистической системы, выявляются закономерности взаимного влияния и трансформации жанров. Научно осмысливается этап формирования драматургии тюркских народов, в том числе казахской драматургии, в начале XX века, а также отражение социальных противоречий и национального самосознания в сценических произведениях. Результаты исследования позволяют выявить взаимосвязь казахской драматургии с общей драматургической традицией тюркских народов, определить роль художественных кружков и народных сценических традиций в формировании национального театрального искусства. Ключевые слова: драматургия тюркских народов, казахская драматургия, трагический конфликт, драматический образ, сценическое искусство, национальный театр.

https://doi.org/10.48081/BGQF2025

2026

Выпуск 2

Мақалада Мәшһүр Жүсіп шығармаларында көрініс табатын Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбар хадистерінің рухани танымдық сипаты қарастырылады. Қазақ халқында ислам діні және пайғамбарымызды таныту мәселесі әдеби шығармалар, оның ішінде ақын-жыраулар поэзиясы арқылы көрініс тапты. Кеңес үкіметі тұсында діни тақырыптардағы шығармаларды оқуға, олардың авторларының, яғни ақындардың атын атауға тыйым салынған заман болды. Қазақ әдебиетінде еңбектері арқылы халық арасына ислам дінінің кең таралуына және Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарымызды танытуда үлкен рөл атқарған ақын-жырауларымыздың ішінде Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының атқарған жұмысы өте зор. Ақын насихат, үлгі ретінде поэзиясында құран сүрелерін, пайғамбар хадистерін қолданып, ислам дінін өлең жолдары арқылы қарапайым халыққа жеткізе білді. Бұл мақалада М.Ж.Көпейұлы поэзиясындағы адамгершілікке қатысты хадистердің танымдық сипаты сараланады.

https://doi.org/10.48081/BGQF1984

2026

Выпуск 2

Статья посвящена исследованию литературного типа героя-учителя в казахской прозе первой половины XX века на примере образа Аскара Досанова, героя романа Сабита Муканова «Ботагоз». Цель работы – выявление идейно-художественных особенностей данного типа, функций, выполняемых им в романе и его связи с традициями казахской литературы. В исследовании применяются сравнительно-исторический и типологический методы, позволяющие рассмотреть образ Аскара Досанова в контексте эволюции казахской прозы начала XX века. Ключевой тезис статьи заключается в том, что Сабит Муканов творчески развивает сложившийся в национальной литературе того времени тип героя, наделяя своего персонажа конкретной профессиональной идентичностью учителя. Аскар Досанов является носителем цельной идеологической концепции, выражающей авторскую позицию. Его мировоззренческое противостояние консервативно настроенным соотечественникам представлено в романе как центральный конфликт, отражающий ключевые мировоззренческие оппозиции времени. В ходе сравнительно-исторического и типологического изучения героя было установлено, что Аскар Досанов представляет собой один из этапов эволюции типа героя-учителя, сочетающего в себе традиционные для казахской литературы ценности просвещения и новую историческую идеологию. Кроме того, были определены признаки, позволяющие утверждать, что Аскар стал предшественником персонажей данного типа в казахской литературе последующих десятилетий. Ключевые слова: казахская литература, тип героя-учителя, типологический анализ, сравнительно-исторический метод, литературный тип, просветительская традиция, казахская проза XX века.

https://doi.org/10.48081/BGQF2023

2026

Выпуск 2