Бұл мақалада қазақ әдебиетіндегі трикестер архетипі зерттеледі. Бұл архетип феномені әлі күнге дейін әдебиеттану ғылымында өзекті болып отыр. Трикстер архетипінің мағынасы, түрлері, әдебиеттегі көрінісі сөз болады. Трикстердің кім екендігі, оның негізгі сипаттамалары анықталады. Зерттеу жүргізу барысында трикстердің теориялық аспектілерін зерделеуде шетел және қазақ архетип зерттеуші ғалымдарының К. Юнг, П. Радин, Д. Гаврилов, М. Бахтин, Е. Корнилова, А. Кузнецов, Қ. Оразқұлова, М. Оразбек, С. Қондыбай, А. Тайшанұлы т.б. пікірлері басшылыққа алынды. Трикстер архетип ретінде ең маңызды бейнелердің бірі болып табылады. Барлық халықтардың фольклорында, әдебиетінде бар және мәдениеттің барлық кезеңдеріне қатысып, ұжымдық сипат береді. Трикестер дегеніміз («trickster» ағылшын сөзі - айлакер, құйтырқы т.б.) – мағынасында қолданылады. Қоғамға, жалпыға ортақ заңға қарама-қарсы келетін іс-әрекеттер жасайтын, мифологиядағы, фольклордағы және көркем әдебиеттегі бейне немесе антропомортфты жануарлар. Трикстер көркем шығармаларда басты кейіпкердің жанындағы жанама кейіпкер де болып табылады. Зерттеу нысаны ретінде қазақтың «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» лиро-эпостық жыры негізге алынды. Зерттеудің мақсаты – психоанализ әдісі арқылы қазақ халықының лиро-эпостық жырына талдау жасалынып, трикстердің көркемдік қызметі қарастырылды. Лиро-эпостық жырлардағы Қарабай, Қодар трикстер бейнесі мысалдар арқылы талданады. Лиро-эпсотық жырлардағы айлакерлердің ерекшеліктерін жеткілікті толық сипаттамасының болмауы осы мақаланың өзектілігін анықтайды. Сондықтан зерттеуге өзек болған трикстер тек өткеннің ғана емес қазіргі мәдени құндылықтар мен әлеуметтік мәселелерді зерттеуге көмектеседі.

10.48081/QUGK6359

2025

Выпуск 4

Мақалада «Қазақстан» концептісін қалыптастыратын прецедентті есімдердің танымдық әлеуеті зерттеледі. Прецедентті есімдер – белгілі бір эталондық қасиеттерді бейнелейтін, ұлттық және жаһандық деңгейде танымал тұлғалардың есімдері. Мақаланың басты мақсаты – Қазақстандық БАҚ мәтіндеріндегі Қазақстан концептісін қалыптастыратын «прецедентті есімдердің» танымдық әлеуетін сипаттап, тілдік тұрғыдан талдау. Зерттеу нысаны ретінде 2024-2025 жж. қазақстандық БАҚ мәтіндерінде кездесетін прецедентті есімдердің семантикалық, прагматикалық және когнитивтік ерекшеліктері қарастырылады. Мақалада прецедентті есімдердің когнитивтік және ассоциативтік әлеуеті, олардың ұлттық және халықаралық деңгейдегі рөлі нақтыланды. Зерттеу нәтижесінде «Қазақстан» концептісін қалыптастыратын негізгі прецедентті есімдер анықталды: Қасым-Жомарт Тоқаев, Димаш Құдайберген және басқалар. Сонымен қатар, жағымсыз оқиғалармен байланысты прецедентті есімдер де талданды. Прецедентті есімдердің қазіргі тұрғыдан танымдық әлеуетін анықтау үшін, арнайы эксперимент жүргізілді. Татарстан жастары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері «Қазақстан» концептісінің танымдық бейнесін айқындауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, прецедентті есімдер ұлттық мәдениеттің, тарихи оқиғалардың және әлеуметтік құндылықтардың символы ретінде маңызды рөл атқарады. Бұл мақала прецедентті есімдердің танымдық әлеуетін зерттеуге арналған және олардың Қазақстанның ұлттық және халықаралық деңгейдегі беделін арттырудағы рөлін көрсетеді.

10.48081/UHGW7385

2025

Выпуск 4

Kazakh writers of postmodern period continued the established traditions of writing literary texts and stories. However, the traditional national writing style was supplemented and reflected by various literary styles from Western literature which brought some changes in postmodern discourse. The article deals with postmodern discourse of Kazakh literature on the basis of one of the distinguished Kazakh novelists - Askar Altay. The author’s productive individual style and readers’ receptive aesthetics are disclosed through the analysis of intertextual semantics in understanding the internal motives of the novelist. The purpose of the research is to determine the intertextual strategies of postmodern discourse through the authors’ intentions and reflection to the readers through a combination of literary mechanisms. The postmodern communication strategies between author and readers were revealed based on the discourse interconnections in the literary text. Based on the contetxtual analysis of the novels by Askar Altay, the problems of new writing style and literary description of postmodern discourse, the research is focused on the main features of the narrative intertextual structure and national identity of postmodern discourse. The research represents the strategy of intertextual functions in the way of the author’s interaction encoding intertextual semantics in literary discourse to influence on the readers and to predict the readers’ reception of intertextual intentions.

10.48081/PGKF9382

2025

Выпуск 4

Статья посвящена анализу смыслообразующих механизмов, которые основывются на метафорическом моделировании. Концепт ДЕМОКРАТИЯ рассматривается в данном исследовании как идеологический, обладающий суггестивной способностью влиять на оценочную функцию слушателя. Целью статьи является выявление эмоционально-оценочного потенциала метафорической модели ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ. В рамках исследования выдвинута гипотеза о том, что метафорическая модель обладает суггестивным потенциалом, который способствует позитивному отношению к действующей политической власти. Методы исследования базируются на работах в области метафорологии и когнитивной лингвистики: Дж. Лакоффа и М. Джонсона, М. Тернера и Ж. Фоконье, К.M. Лашо. Методология и результаты исследования могут быть использованы на семинарах по когнитивной лингвистике, что вносит вклад в развитие данной области. На основании проведенного анализа были сделаны выводы о том, что суггестивный потенциал метафорической модели ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ заключается в формировании положительного отношения к действующему политическому режиму. Кроме того, метафорическая модель побуждает положительно оценивать действия новоизбранного президента за счет эмоционально-оценочных аспектов. Метафорическая модель ДЕМОКРАТИЯ – ЗДАНИЕ имплицирует смыслы о защищенности от внешних факторов, гарантией соблюдения прав человека и возможности улучшения условий жизни.

10.48081/QDMN1402

2025

Выпуск 4

Using the main character image as an example, the article examines the qualities of art reception of male and female images in Guzel Yakhina's book "Zuleikha opens her eyes" . This article's goal is to identify how the novel's depiction of the spiritual and psychological realms of both men and women is art. Based on systematic and historicist principles, the research methodology examines literary phenomena through the application of analytical and comparative historical methods. It has been possible to develop and analyze a basic typology of feminine images in novels. There are established similarities and differences among the art images that have been analyzed. We categorize each image into a personality type. Particular attention is given to the categorization of images featuring women. Examining how women are perceived We are able to recognize four distinct types of female imagery, each of which embodies a different aspect of a woman's personality: fear and deference to her spouse; an unrequited attachment to a person who prioritizes service to the country; regaining freedom and independence; and oppression within the family. The creative elements of contemporary prose narrative are interpreted, giving rise to an image of the historical past of the country and the individual (in this case, the family). The work's primary objective is the art expression of the theme of freedom—that is, the freedom of the human personality—and the scientific and practical study of the work helps to create a shared polyphonic hypertext.

10.48081/LYOS5293

2025

Выпуск 4

Мақалада мерзімі жағынан соңғы бес жылдағы ауызекі тілдегі қазақ тілінің қолданыс сипаты талданған. Тілдің даму динамикасы көрінетін, тілдегі мәселелерді айқын анықтауға мүмкіндік беретін материал – ауызекі сөйлеу тілі. Соған орай мақалада кейінгі кезде қарқынды түрде таралып жатқан подкасттар, радио, шоу бағдарламалар тілі негізгі нысанға алынды. Мақсат – Qazcorpora.kz корпусының ауызекі сөйлеу тілі материалдары негізінде қазіргі қазақ тілінің қолданылуын, лингвоэкологиялық мәселелерін ашып көрсету. Зерттеу нәтижесінде қазақ тілінің емле ережелерінің, стильдік, грамматикалық, т.б. нормаларының сақталуы жайы, негізгі қателіктер анықталды. Соның негізінде ауызекі сөйлеу тіліндегі жайттар қарастырылып, сөздердің орфографиялық, орфоэпиялық және стенограммалар негізіндегі қолданылу нұсқалары көрсетілді. Мақалада корпустық әдістер: статистикалық амал-тәсілдер, техникалық іздеу-бақылау тәсілдері, сондай-ақ салыстыру, лингвистикалық талдау, сипаттау әдістері қолданылды. Зерттеу жұмысының талдауы мен бақылауы негізгі көрсеткіштер кесте түрінде ұсынылып, нәтижелер сызбалар арқылы көрсетілді. Сонымен қатар ауызекі тілдегі жаңа сөздер мен сленгтердің қолданылу жиілігі, кірме сөздердің көрінісі, күнделікті сөйлеу тіліне тән фразеологиялық құрылымдар мен бейвербалды элементтердің ерекшеліктері де қарастырылды. Мақалада қозғалған мәселеге қатысты болжамдар мен ұсыныстар берілді. Корпус материалдарын қолдану тиімділігі, корпустық әдіс-тәсілдер көрініс тапты. Сондай-ақ ауызекі тілдің мәдени, әлеуметтік, аймақтық ерекшеліктерін ескере отырып, қазақ тілін жетілдіру бағытында лингвистикалық ұсыныстар ұсынылды.

10.48081/OYCL5542

2025

Выпуск 4

Бұл мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдеріндегі «өлім» концептісіне талдау жасалды. Концептілік өріс құрайтын макроконцептілер мен микроконцептілер негізінде олардың танымдық мәні, этнолингвистикалық уәждері анықталды. Шәкәрім өлеңдерінде кездесетін «өлім» концептісінің мағыналық сипаты оппозициялық қатынаста беріліп, метафоралар арқылы айшықтала түседі. Ақын тұжырымында «өлім» концептісінің мәні – адамның тіршілігін тоқтатып, өмірін үзгенімен, нағыз рухани өмірдің бастауы, «тіршіліктен оянып, көзін анық ашатын» сәт, даналық деңгейі. Мақалада «Өлім» концептісінің зерттелуі мен когнитивтік сипаты талданады. Мағыналық-ақпараттық өрісі мен ақын поэзиясындағы қолданылу ерекшелігі, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер арқылы берілуі сөз болады. Сонымен бірге «өлім» концептісі аясында қолданылатын ауыспалы мағынадағы «ар-ұят», «уағда бұзу» секілді концептілер де талданады. Шәкәрім өлеңдері негізінде ұлт танымдағы өлім туралы философиялық ойлар жүйеленіп, танымдық тұрғыдан зерделенеді.

10.48081/VJGV4500

2025

Выпуск 4

Осы мақалада көрнекті қазақ жазушысы Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» атты әңгімесінің көркемдік әлемі талданып, мәтінді құрудың негізгі принциптері, әңгіме поэтикасының психологиялық аспектілері, шығармадағы әйел бейнесінің (Шолпанның) ұлттық мінездері мен тал бойындағы табиғи сұраныстармен арпалыс жолындағы жан күйзелістері сараланады. Шығарма авторының дүниетанымына әсер еткен тарихи-әлеуметтік факторлардың жазушының шығармашылық шеберлігімен тығыз байланыста қарастырылады. Мақалада жазушының кейіпкерлердің психологиялық толғаныстары мен көңіл-күй әуендерін берудегі жаңашыл қолтаңбасы, Шолпанның туа біткен табиғаты, дәстүрлі тәрбиеден алған әдеп-ибасы, жас әйелге тән күрделі психологиялық ахуалы, оны жазушының кейіптеу ерекшеліктері зерттеледі. Шығарманың басты кейіпкерлерінің (Шолпан мен оның күйеуінің) «күнә» концепті жөніндегі түсініктері. «Күнә» концептінің сол дәуірдегі қазақ қоғамындағы түсінік аясы және оның бүгінгі қоғам үшін де өзекті проблема екендігіне назар аударылады. Мағжан Жұмабаевтың шағын әңгімесіндегі басты кейіпкердің әлемдік әдебиет туындыларындағы тағдырлас басқа әйел кейіпкерлерінен болмысы мен мінезі тұрғысынан өзгеше екені салыстыру барысында анықталады. Қаламгердің әйел психологиясын бейнелеуіндегі суреткерлік қолтаңбасы ашып көрсетіледі. Жазушының дәстүрлі қазақ қоғамындағы «күнә» концептін кейіпкерлер тағдырымен астастыра отырып ашудағы жаңашыл қадамы мен көркемдік шешімі сараланады. ХХ ғасырдың басында Қазақ әдебиетінде Мағжан Жұмабаев сомдаған Шолпан бейнесі ұлттық ерекшелігімен ғана емес, жалпы адамзаттық мәселені көтеруімен де құнды. Бұл – бүгінгі күні де өзектілігін жоймаған аса маңызды тақырып. Тақырыпты зерттеу барысында дәстүрлі ғылыми сипаттама және семантикалық, сапалық, талдау-жинақтау, салыстыру әдістері қолданылады.

10.48081/GDCJ3043

2025

Выпуск 4

Мақалада Ясауи хикметтеріндегі есімше мен көсемше қосымшалары жалғанғаннан кейінгі етістіктердің фонетикалық өзгерісі, морфологиялық ерекшеліктері, соған сәйкес мағыналары диахрондық тұрғыда қарастырылады. Орта ғасыр ескерткіштерінің ішінде сопылық жанрда жазылған «Диуани Хикметтің» етістіктері сол кезеңдегі етістіктердің дыбыстық, құрылымдық, мағыналық қолданыстарын көрсетеді. Жалғанған есімше, көсемше жұрнақтары қимылдың әртүрлі сипатын, амал-тәсілдерін, мақсаттарын білдірумен қатар, есімше жұрнақтары жалғанған етістіктер есімнің қызметтерін де атқаратындығы көрсетілді. Ясауи өмірі мен хикметтері, дүниетанымы, өмір туралы философиясы – адамзат баласымен бірге жасасатын, ескірмейтін тақырып. Себебі адамзаттың өз заманына лайықты дүниетанымы мен ұғым-түсініктері Ясауи хикметтерін жаңаша, заманына сай түсінуге алып келеді де, өзектілігін жоғалтпайды. Сондықтан да бұл тақырыптың әлемдік ғылымда зерттелуі тоқтамайтынын әдебиеттерге шолу көрсетіп отыр. Ясауи хикметтерінде есімшенің барлық түрлері кездеспеді. Тек қазіргі -атын, -етін, - йтін тұлғаларының орнына есімшенің өзге нұсқалары қолданылғаны байқалады. Сонымен қатар есімше жалғанып есімденген сөздер есім сөздердің орнына жұмсалып, қызметінің түрленгенін көруге болады. Демек, есімше жұрнақтары жалғанып, морфологиялық тұлғалары өгеріске түскен етістіктердің мағынасы затсымақтанып, заттану процестері жүргені мақалада мысалдар арқылы көрсетілді. Есімшелі етістіктер сөйлем ішінде сөйлем мүшелерінің барлық қызметтерін атқарса, көсемше жалғанған етістіктер пысықтауыш және баяндауыш қызметтерін атқара алатындығы байқалды.

10.48081/ILUG7660

2025

Выпуск 4

Қазақ тілінің қалыптасу, даму тарихын, сөз қолданыстарын зерттеуде мақал-мәтелдердің рөлі ерекше. Қазақ паремиологиясындағы тілдік тұлғалардың семантикасын, грамматикалық ерекшеліктерін,сөзжасамын, қолданысын зерттеу – бүгінгі таңдағы өзекті әрі маңызды мәселелердің бірі. Қазақ паремиологиясындағы тілдік бірліктердің біршамасы концептуалды, бинарлық оппозиция тұрғысынан зерттеліп, мағыналық топтары анықталып, текстологиялық тұрғыдан талданғанымен, заттанған сөздердің семантикасы, грамматикалық ерекшеліктері, олардың қолдану жиілігі – әлі күнге дейін зерттелмеген тақырып. Сондықтан бүгінгі мақаламызда қазақтың бай паремиологиясындағы заттанған сөздер талданды. Бұл тақырып қазақ тіл білімінде алғаш рет мақала деңгейінде сөз болып отырғандықтан, әлі де жекелеген талдаулар мен зерттеулерді қажет етері сөзсіз. Мақаланың негізгі мақсаты – қазақ паремиологиясындағы заттанған сөздерді анықтап, олардың семантикалық табиғатын ашу, қолданысын саралау. Осы мақсатқа жету жолында мақалада субстантивация құбылысының паремияларда көрініс табуы, мағыналық байланысы анықталды. Мақалада ғалым Ә.Қайдардың «Халық даналығы» еңбегі мен «Бабалар сөзі» жүзтомдығының 65-томы (2010) негізгі дереккөз ретінде пайдаланылып, отандық және шетелдік ғалымдардың теориялық тұжырымдары мен түсіндірмелері басшылыққа алынды. Мақаланың зерттеу нәтижелері паремиология, семантика, қазақ сөзжасамы, грамматология бағытындағы зерттеушілерге пайдалы болмақ.

10.48081/IACQ7202

2025

Выпуск 4