Мақалада цифрлық дискурстағы әлемнің құндылықтық тілдік бейнесі теориялық және әдіснамалық тұрғыдан қарастырылады. Цифрлық қатысым жағдайында әлеуметтік, мәдени және ұлттық құндылықтардың қалыптасуы сипатталады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық дискурстағы әлемнің құндылықтық тілдік бейнесін теориялық және әдіснамалық қырдан зерделеп, ғылыми негіздерін айқындау, құрылымдық ерекшеліктері мен қалыптасу тетіктерін жүйелеу, цифрлық коммуникация кеңістігіндегі қызмет ету өзгешеліктерін анықтау. Теориялық және әдіснамалық талдаулар аксиологиялық, цифрлық дискурс және олардың өзара байланысы негізінде әлемнің тілдік бейнесін зерттейтін ғылыми зерттеу бағыттарын айқындайды, цифрлық дискурстағы дәстүрлі құндылықтық бағдарлар транформациясына, интернет-коммуникациядағы құндылықтық мағыналарды қалыптастыру мен оларды бейнелейтін тілдің рөліне баса назар аударылады. Цифрлық дискурстың ерекшелігін, яғни жаңа коммуникативтік әрекеттер мен мағына құрастырушы құралдардың қалыптасу кеңістігін ашуда отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми тұжырымдамалары пайдаланылды. Әлемнің құндылықтық тілдік бейнесінің қызмет ету өзгешелігін кешенді зерттеуді айқындайтын когнитивтік, лингвомәдени, дискурсивті және аксиологиялық бағыттар сараланды. Зерттеу нәтижелері цифрлық дискурстағы әлемнің құндылықтық тілдік бейнесі туралы қалыптасқан теориялық түсініктерді қорытындылауға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында шығарылған түйіндерді цифрлық лингвистика, медиалингвистика, дискурстық талдаулар, лингвомәдениеттану мен аксиологиялық лингвистика бағытында жүргізілетін ізденістерде қолдануға болады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/99-114

2026

Выпуск 3

В статье представлено сопоставительное исследование ключевых казахских и русских терминов родства на материале ассоциативного эксперимента с применением лингвокультурологического анализа. Выбор в качестве объекта исследования терминов родства обусловлен несколькими факторами: древним происхождением названной лексической группы, ее принадлежностью к ядру лексической системы любого языка, функционированием в речи как носителей национально-культурной информации. Родственные наименования дают представление о специфике семейных отношений, культурно-историческом опыте жизни семьи определенного этноса. В связи с тем, что понятие семья неразрывно связано с домом – местом проживания родственных лиц, авторами была проанализирована лингвокультурема Степь/Дала, которая в национальном сознании казахстанского народа занимает важное место. Это объемное, имеющее исторический характер понятие обладает этнически маркированными чертами, позволяя понять своеобразие менталитета и ценности народа. Выявление общих, универсальных и отличительных, национально-специфических характеристик терминов родства производилось на материале пословиц и поговорок. Данный исторически сложишийся фонд народной мудрости отражает систему стереотипов, норм поведения представителей разных лингвокультур, позволяет раскрыть своеобразие национальной картины мира. Паремиологические единицы служат трансляторами культурных традиций и этикетных норм, а также способствуют пониманию этнокультурного кода.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/262-276

2026

Выпуск 3

Мақала қазақ тіліндегі бизнес-келісімшарттардағы ескертпелер (disclaimers) мен форс-мажорлық ережелерді (force majeure clauses) лингвопрагматикалық тұрғыдан зерттеуді нысан еткен. Зерттеудің өзектілігі қазақ тіліндегі құқықтық дискурстың прагмалингвистикалық аспектіде жеткілікті зерттелмеуімен және тіларалық ықпалдастық жағдайында бизнес-келісімшарттардың құқықтық дискурстағы орны мен ерекшеліктерін анықтаудың қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – жауапкершілікті шектеу мен тәуекелдерді қайта бөлуді қамтамасыз ететін тілдік құралдар мен прагматикалық стратегияларды анықтау және жүйелеу. Зерттеуде кешенді зерттеу әдістері қолданылады: прагмалингвистикалық талдау арқылы жауапкершілікті шектеудің коммуникативтік стратегиялары, модальдылық қызметі, ескерту, шектеу, міндеттеме алу сияқты сөйлеу актілерінің ерекшеліктері анықталса, салыстырмалы талдау арқылы екі тілде жазылған келісімшарт нұсқаларындағы трансформация мен калькалауға байланысты айырмашылықтар анықталады. Контент-талдау әдісі арқылы келісімшарт мәтіндеріндегі тілдік бірліктердің қолданылу ерекшеліктері жүйеленеді. Қазақ тіліндегі бизнес-келісімшарттың халықаралық құқықтық тәжірибелердің қағидаларын қазақ тілінің құрылымдық ерекшеліктерімен ұштастыра отырып, құқықтық қатынастың өзіндік моделін қалыптастыратыны дәлелденеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы қазақ тіліндегі келісімшарттарда ескертпелер мен форс-мажорлық ережелердің қызмет етуінің лингвопрагматикалық механизмдерін кешенді сипаттауда, сондай-ақ олардың құқықтық коммуникацияның өзіндік моделін қалыптастырудағы рөлін айқындауда көрінеді. Практикалық маңыздылығы нәтижелерді заңгерлік аудармада және іскерлік қазақ тілін оқытуда қолдану мүмкіндігімен байланысты.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/246-261

2026

Выпуск 3

Мақалада араб мәдениетімен тығыз байланыста қалыптасқан түркі әдебиетінің негізгі тақырыптық өзегі ретінде Алланы мадақтау және пайғамбарды дәріптеу дәстүрі жан-жақты қарастырылады. Бұл үрдіс тек діни сипатпен шектелмей, көркемдік, эстетикалық және дүниетанымдық бағыттарды да айқындайтыны көрсетіледі. Сонымен қатар араб-қазақ, парсы-қазақ және жалпы шығыс әдебиеті мен қазақ әдебиетінің өзара байланысы сараланып, шығыс сюжеттерінің қазақ әдебиетіне тигізген ықпалы талданады. Шығыс классиктері – Фирдоуси, Низами Гянджеви, Сағди, Алишер Науаи шығармаларының қазақ қиссаларына әсері ғылыми еңбектер негізінде дәйектеледі. Сондай-ақ, мол мұра қалдырған Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы шығармашылығы мен әлем әдебиеті арасындағы үндестік пен дәстүр сабақтастығы қарастырылады. Мақалада осы бағыттағы зерттеулер тарихы сараланып, мифтік аңыздардың әлем әдебиетіндегі рөлі мен назира дәстүрінің қазақ әдебиетіне ықпалы ғылыми тұрғыда негізделеді. Сонымен бірге әдеби ықпалдастықтың көркемдік тәсілдері, поэтикалық образдар жүйесі мен идеялық мазмұны кеңінен талданып, олардың ұлттық әдебиеттің дамуына қосқан үлесі айқындалады. Зерттеу нәтижелері әдеби байланыстардың тарихи сабақтастығын терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл тұжырымдар болашақ ғылыми ізденістерге бағыт-бағдар береді. Ғылыми маңызы ерекше деп бағаланады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/301-312

2026

Выпуск 3

Бұл мақалада қазақ мәтіндеріндегі қатысым қызметінің түрлері жинақталып, олардың тілдік көрінісі жан-жақты қарастырылады. Тілдің басты қызметі – қарым-қатынас құралы болуымен бірге, оның ақпараттық, экспрессивтік, аппелятивтік, эстетикалық және прагматикалық қырлары ғылыми тұрғыдан талданады. Мақалада мәтіннің тіл деңгейлері арасындағы орнын, басқа тілдік бірліктермен арақатынасын және мәтін лингвистикасының ұғымдары, қызметі туралы түсініктер толықтырылып берілген. Көзделген мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылды: 1) қатысым қызметінің теориялық негіздерін қарастыру; 2) қазақ мәтіндеріндегі қатысым қызметінің типологиясын айқындау; 3) қатысым қызметінің тілдік деңгейлердегі жүзеге асуын сипаттау. Адресаттың (ақпаратты қабылдайтын тұлға) мәтінді оқыған кездегі қабылдау ерекшеліктері сипатталып, сипаттама беріліп жіктеледі. Зерттеу кезінде түрлі жанрдағы мәтіндер алынып, соның ішінде Ахмет Байтұрсынұлының тілтанымдық еңбектері мен қазіргі филология ғылымындағы зерттеу мақалалары, М.Мақатаевтың экспрессивтік, эстетикалық қызметті айқын көрсететін поэзиялық шығармалары қарастырылды. О.Бөкейдің әңгімелері, Ш.Мұртазаның шығармаларынан үзінділер, шешендік сөздер, қазіргі таңдағы Қазақстан Республикасының президенті Қ.Тоқаевтың халыққа Жолдауындағы мәтіндерден қатысым қызметінің қызметі зерделеніп, салыстырылды. Мақалада қатысымдық бірліктердің сөйлеу актілеріндегі қызметін Ч. Моррис тұжырымдамасымен негіздеп, Ахмет Байтұрсынұлының тілтанымдық еңбектері, қазіргі филология ғылымындағы зерттеу мақалалар, ақпараттық, прагматикалық, экспрессивтік, эстетикалық қызметті айқын көрсететін қазіргі қазіргі қазақ мәтіндеріндегі көрінісін нақты мысалдар арқылы дәлелденді.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/325-341

2026

Выпуск 3

Бұл мақалада шығармаға интерпретация жасау, көркем мәтін арқылы білімгерлердің «жұмсақ дағдыларын» (soft skills) дамыту, соның ішінде эмоциялық зиятын дамыту мүмкіндіктерін айқындау мәселелері зерттеліп, оны жаңашыл көзқарастар тұрғысынан саралау қарастырылған. Мақаланың міндеттері жаңартылған білім бағдарламасындағы «талдау және интерпретация» оқу мақсатының жүзеге асуына диагностика жүргізу, көркем шығармаға интерпретация арқылы эмоциялық зиятты дамыту кезеңдерін және оған сәйкес қалыптасуы тиіс құзыретіліктерді анықтау сынды жұмыстар бойынша алынған нәтижелермен бөлісу, оны ғылыми түрде негіздеуге бағытталады. Себебі оқушылардың көркем шығарманы, түсіну, талдау, зерделеу дағдысын дамыта отырып, өзінің және өзгенің эмоцияларын танитын, жалпыадамзаттық құндылықтарды бойына сіңірген адам капиталын қалыптастыру үшін ұсынылған тақырыпта кешенді зерттеу жұмыстары мен нақты қолданбалы құралдар керек екені анық. Мақалада көркем әдебиет пен эмоциялық зият ұғымдарының өзара байланысы қазіргі әдебиеттану, рецептивті эстетика және әдеби рефлексия теориялары тұрғысынан сараланып, олардың гуманитарлық білім кеңістігіндегі ғылыми әлеуеті айқындалады. Бұл зерттеу гуманитарлық білім кеңістігінің ғылыми әлеуетін арттырады. Сондай-ақ, интерпретацияны оқу әрекетінің өзегі ретінде қарастырып, білім беру мазмұнын жаңаша пайымдауға негіз болады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/632-649

2026

Выпуск 3

Трансшекаралық гидронимдер – шекара сызығын кесіп өтіп жатқан су нысандары әрі тарихи-мәдени ақпаратты өн байында сақтап, қазірге жеткен тұрақты тілдік бірліктер. Қазақстан аумағында бұндай біршама су нысандарының болуы және олардың атауларының бүгінге дейін толыққанды зерттелмеуі тақырыптың өзектілігін айғақтайды. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда олардың трихи-мәдени негіздері, көпқабатты семантикалық құрылымы өзіне назар аударады. Мақалада трансшекаралық гидронимдердің шығу тарихы туралы пікірлер мен болжамдар талданады. Трансшекаралық географиялық нысандар бүгінде бірнеше мәдени кеңістіктерді қамтып жатқанымен, ертеректе түркі халықтары мекен еткен ландшафтта жатыр. Қазақ елінің географиялық орналасу ерекшелігін негізге алатын болсақ, шекараларды бөліп жатқан топонимдер саны көп. Сондықтан зерттеу жұмысы тиянақты болу үшін ең ірі әрі саяси-экономикалық маңызы бар су ресурстарының атауын талдаумен шектелдік. Каспий, Жайық, Іле деген гидронимдердің көне түркілік негізі, олардың көпнұсқалылығы мен трансшекаралық сипаттамасы жазылды. Тілдік және экстралингвистикалық факторлардың ықпалын ғылыми деректермен негіздеуге тырыстық. Іле гидронимінің этимологиясы туралы ғылыми болжамдарды арқау етіп, когнитивтік мазмұны туралы болжам жасадық. Зерттеу нәтижелері трансшекаралық топонимия ұғымын нақтылауға, трансшекаралық атауларды халықаралық құжаттарда біріздендіруге ғылыми негіз болады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/143-156

2026

Выпуск 3

Мақалада гастропоэтикалық детальдардың көркемдік-эстетикалық қызметі қарастырылады. Гастропоэтикалық бағыт әлемдік гуманитарлық ғылымдарда кеңінен қарастырылғанымен, қазақ әдебиетінде, соның ішінде ХХ ғасыр басындағы қаламгерлердің шығармашылығы бойынша қарастырылмаған. Осы тұрғыдан алғанда Б. Майлин прозасындағы гастропоэтикалық детальдарды қарастыру әдебиеттану ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – жазушы шығармаларындағы тағам мен дастарқанға қатысты детальдардың идеялық-мазмұндық және поэтикалық ерекшеліктерін анықтау. Зерттеу барысында көркем шығармадағы тағамды суреттеу арқылы кейіпкер мінезін ашу, қоғам келбеті мен әлеуметтік ортаны бейнелеу, ұлттық дүниетаным мен мәдени кодты таныту мәселесі Б. Майлин шығармалары негізінде талданып, ғылыми тұжырымдар жасалады. Зерттеуде тағам тек тұрмыстық қажеттілік ретінде емес, қоғам көрінісін, кейіпкердің психологиялық күйін, әлеуметтік мәртебесін және мәдени болмысын ашатын көркемдік құрал ретінде қарастырылатыны дәлелденген. Көркем шығармада ас ішу көріністері арқылы кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынас, қоғамдағы иерархия, ұлттық дәстүрлер мен құндылықтар бейнеленетіні тұжырымдалған. Зерттеу нәтижесінде тағамдық образдардың шығарманың идеялық мазмұнын тереңдетіп, көркемдік құрылымын байытатыны анықталған. Мақалада жасалған қорытындылар қазақ әдебиетіндегі гастропоэтикалық зерттеулердің теориялық негізін толықтыруға мүмкіндік беретіні анық.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/488-497

2026

Выпуск 3

В статье рассматриваются лингвокогнитивные и прагматические механизмы деприватизации травматического опыта в современном французском медиадискурсе. Актуальность исследования обусловлена необходимостью осмысления роли речевых средств в трансформации общественного восприятия гендерно-маркированных преступлений: от их романтизации и квалификации в качестве изолированных частных происшествий (fait divers) до признания объективными социальными фактами (fait social). Материалом исследования послужил корпус публичных выступлений Жизель Пелико, включающий резонансные интервью в телевизионной программе La Grande Librairie и медиапроекте HugoDécrypte. Методология работы опирается на сочетание критического дискурс-анализа (CDA), теории лингвокогнитивного фреймирования и концепций дискурсивного этоса. В ходе анализа выявлена и систематизирована система дискурсивных стратегий и языковых маркеров, обеспечивающих переход от «этоса пассивной жертвы» к «этосу субъекта сопротивления». Установлено, что референциальная стратегия реализуется через жесткую деэвфемизацию и релексикализацию контекста, заменяющие бытовые наименования точными юридическими и социологическими денотатами. Стратегия распределения агентивности обеспечивает синтаксическую реконфигурацию ролей посредством активного залога и возвратных глаголов владения и контроля. Стратегия ценностно-аффективной идентификации выносит деструктивный аффект стыда в публичное пространство, перенаправляя вектор порицания на агрессора по формуле «стыд меняет сторону». Композиционная стратегия масштабирует индивидуальную травму до уровня коллективного социального протеста. Практическая ценность работы заключается в экстраполяции полученных результатов на казахстанский медийный контекст, где дискурсивное сопровождение правовых реформ («Закон Салтанат») выступает ключевым условием модернизации общественного сознания и искоренения виктимблейминга.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/540-560

2026

Выпуск 3

Тұлға психотиптерін зерттеу және олардың әдеби шығармалардағы кейіпкерлердің мінез-құлқы мен сипатына әсері әдеби мәтіндердің терең психологиялық аспектілерін түсіну үшін өзекті және маңызды міндет болып табылады. Мақалада Гиппократ ұсынған темперамент концепциясы мен Карл Леонгард жіктеген тұлғаның психологиялық типі (психотипі) қарастырылады. Берілген концепциялар бойынша Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» повесіндегі кейіпкерлерге психоаналитикалық талдау жасалады. Повестегі Қожа, Жанар, Сұлтан кейіпкерлердің психологиялық портреті ашылып, тұлғалық типі мен темпераменті анықталады. Әдеби шығармаларды психологиялық зерттеу кейіпкерлердің жасырын мотивтері мен ішкі қақтығыстарын, сондай-ақ олардың эмоционалды және психологиялық сипаттамаларын ашуға мүмкіндік береді. Кейіпкерлердің психикалық ерекшеліктерін түсіну шығарманың мәнін тереңірек түсінуге, сондай-ақ әдебиетті талдауда психологиялық білімді қолдану аясын кеңейтуге мүмкіндік береді. Мақаланың тәжірибелік бөлімінде "Менің атым Қожа" повесіндегі кейіпкерлердің психотипі мен темпераментін анықтау және талдау үшін әдеби талдау, психоаналитикалық талдау және теориялық талдауды қоса алғанда, зерттеудің әртүрлі әдістері қолданылды. Осы әдістерге сүйене отырып, шығарманың басты кейіпкерлері мен мінез-құлқына егжей-тегжейлі талдау жасалды, олардың психологиялық типі мен темпераменті анықталды. Зерттеу мақсаты кейіпкерлердің психотиптері мен темпераменттерін талдау ғана емес, олардың сюжеттегі және оқиғаның жалпы контекстіндегі рөлін анықтау болып табылады.

https://doi.org/10.48081/BTOUPh3.2026/130-142

2026

Выпуск 3