Бұл мақалада қазақ, орыс және ағылшын лингвомәдениеттеріндегі ағаш ұғымы қарастырылады. Әр мәдениетте ағаш халықтың өмірімен және мәдениетімен байланысты. Ағаш үш әлемді байланыстырушы бейне болып табылады, оның бұтақтары аспанмен, діңі – жер әлемімен, тамыры – жер асты әлемімен байланысты. Ағаш – көптеген мәдениеттерде беріктіктің, ұзақтықтың, өркендеудің, жемістіліктің және байлықтың символы. Зерттеу мақаласында көркем шығармалардағы «ағаш» концептісін, ағаш компоненті немесе ағаштардың белгілі бір түрлері бар мақал-мәтелдер негізінде зерттеген ғалымдардың ғылыми еңбектеріне шолу берілген. Қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі лексикографиялық дереккөздерге (этимологиялық, түсіндірме сөздіктер), мақал-мәтелдерге, фразеологиялық тіркестерге салыстырмалы-салғастырмалы талдау жүргізу барысында қазақ, орыс және ағылшын халықтарының лингвомәдениеттеріндегі ағаш бейнесінің айырмашылықтары мен ұқсастықтары, ерекшеліктері атап өтілді. Сонымен, қазақ лингвомәдениетінде негізінен өмір мен ұрпақтар сабақтастығын сипаттайтын ағаш бейнесі басым. Ағаш өмірдің қайнар көзі, ұрпақтың басталуы түрінде көрінеді. Орыс тіліндегі мақал-мәтелдерде ағаш өмір жасы мен тәжірибенің бейнесі болып табылады: жастық та, кәрілік те. Ағаш бақыт пен сәттілік әкеледі. Ағылшын тілді мәдениетте ағаштың бейнесі негізінен әл-ауқатпен, өркендеумен және өсумен байланысты.

10.48081/BGQF1736

2026

Выпуск 1

Данная статья представляет собой теоретический обзор феномена речевой манипуляции, изучая его как с психологической, так и с лингвистической точек зрения. Авторский анализ включает освещение ключевых подходов и методов к исследованию манипулятивного воздействия через язык, которые остаются недостаточно классифицированными и систематизированными в современных исследованиях. Цель исследования заключается в том, чтобы рассмотреть феномен манипуляции информацией с психологической и лингвистической стороны. Авторами делается вывод, а также выявление собственных понятий по данной тематике. Используя метод наблюдения, сравнительного анализа и контент-анализа, исследователи акцентируют внимание на стратегиях и приемах манипуляции, выявляя их влияние на сознание и поведение собеседника. Ожидаемые результаты исследования включают в себя анализ влияния манипулятивных стратегий на психологические процессы в коммуникации и идентификацию психолингвистических особенностей манипулятивного дискурса. Ожидается, что результаты данного исследования принесут новые научные данные и углубят наше понимание механизмов и последствий речевой манипуляции. Статья может быть полезна студентам кафедры лингвистики, психологии, журналистики и др. Освещая сложные механизмы речевого манипулирования, статья способна обогатить понимание читателей, интересующихся вопросами коммуникации, языка и психологии убеждающего дискурса.

10.48081/BGQF1761

2026

Выпуск 1

Данная статья посвящена исследованию метафорических моделей землетрясения в медийном дискурсе. При изучении особенностей медийного дискурса были выделены его четыре основные аспекта: фактуальность, объективность, воздействие и эмоционально-оценочная функция, которые оказывают значительное влияние на формирование общественного мнения, ориентацию аудитории и восприятие информации. Цель исследования заключается в выявлении моделей землетрясения в медийном дискурсе, и их влияние на интерпретацию событий и формирование общественного мнения. Методология исследования базируется на теории концептуальной метафоры, методе метафорического моделирования в текстах новостных сообщений. В результате исследования были выявлены две метафорические модели землетрясения: "ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ - ЖИВОЕ СУЩЕСТВО" и "ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ - УБИЙЦА". Выводы исследования указывают на то, что эти модели формируют образ землетрясения в общественном сознании в отрицательной коннотации посредством коммуникативных стратегий, примененных авторами новостных сообщений. В основном, выбранные авторами коммуникативные стратегии заключили в себе аспекты воздействия и эмоционально-оценочной нагрузки, которые формируют концептуальную основу образа землетрясения. Также стоит отметить, что авторы текстов новостных сообщений нивелирует причинно-следственные связи, смещая фокус ответственности за случившееся с властей на природную стихию. Полученные результаты могут быть использованы для разработки более эффективных коммуникативных стратегий в медийной практике.

10.48081/BGQF1767

2026

Выпуск 1

Тілдік тұлғаға тән даралық пен шығармашылық ерекшелік тіл арқылы көрініс табады. Тілдік тұлғаның өз шығармаларында қолданатын тілдік бірліктері мен мәтін құрылымы оқырманға жетуі тиіс ойдың прагматикалық сипатта дамып, материалдануын, түрлі компоненттер арқылы адресатпен коммуникация үлгісіне түсуін қамтамасыз етеді. Зерттеу жұмысының мақсаты – тілдік тұлға дискурсындағы мақал-мәтелдер мен сентенциялардың прагматикалық қызметін анықтау. Адамзат сөйлейтін тіл – тіл білімінің басты зерттеу нысаны болғандықтан, зерттеу жұмысында тілдік тұлға дискурсында қолданылған ұлттық тілдің ерекшелігі мен авторға тән ұлттық мәдениет әсерінің аталмыш тілдік құрылымдардағы көрінісін қарастыру назарға алынды. Зерттеу жұмысының мақсатын жүзеге асыру үшін жазушы Шерхан Мұртаза шығармашылығы негізге алынып, тілдік тұлғаның көркем дискурсындағы мақал-мәтелдер мен сентенциялар іріктелді. Олардың прагматикалық қызметін зерттеу үшін талдау, мәтін тармақтарының лексикалық мазмұнын түсіндіру, жинақтау, т.б. әдістері қолданылды. Тілдік тұлға дискурсында көрініс тапқан мақал-мәтелдер мен сентенцияларды іріктеу, нақты мысалдар негізінде ұсыну, мазмұнын ашу, олардың прагматикалық қызметін анықтау, автордың тілдік қолданысындағы ұлттық мәдени дәстүрдің көрінісін айқындау жұмысы жүргізілді. Мақал-мәтелдер мен сентенциялардың көркем шығармада қолданылуындағы өзара ұқсастықтары мен айырмашылықтары ескерілді. Тілдік тұлға қолданатын тілдік құрылымдардың сипаты оның ұлттық мәдениеті мен дәстүрі, дүниетанымы мен ділі, көзқарасына сай орын алатыны анықталды. Мұндай талдау жұмысы зерттеу жұмысының тақырыбы мен көтерген мәселесін практикалық тұрғыда дәлелдеуге мүмкіндік берді. Бұл – зерттеу жұмысының теориялық және практикалық мәніне негіз болды. Зерттеу жұмысының нәтижесінде тілдік тұлға дискурсындағы мақал-мәтелдер мен сентенциялардың прагматикалық қызметі танылып, нақты шығармалар аясында мысалдармен дәлелденді.

10.48081/BGQF1757

2026

Выпуск 1

Этикет – адамның қоғамдағы мінез-құлқы мен әдебін, тілдік ережелерді ұстануын білдіреді және оның көрінісі адамның сыртқы сипатында белсенді түрде байқалады. Демек, этикеттік бірліктер әр ұлтта әртүрлі формада көрінеді және сол ұлттың дүниетанымы мен мәдениетінде, әдет-ғұрпында, салт-санасында, танымында орын алады. Зерттеу жұмысының мақсаты – ағылшын және қазақ тілдеріндегі ауызекі сөйлеудегі этикеттік бірліктердің лингвомәдени көрсеткіштерін анықтау. Зерттеу мақсатын жүзеге асыру үшін екі тілдегі ауызекі сөйлеу үлгілеріндегі амандасу, қоштасу, көңіл айту, өкініш, құттықтау т.б. түрлі сезім-күйлері мен эмоцияларды танытатын этикеттік бірліктерді жіктеу міндеті жүзеге асырылып, нақты мысалдармен жүйеленді. Оларды талдау, жинақтау, бақылау, лексикалық анализ жасау әдістері қолданылды. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі ауызекі сөйлеудегі этикеттік бірліктердің лингвомәдени көрсеткіштерін анықтау жұмысы барысында мәдениетаралық қатысым белгілері айқындалып, қазіргі қазақ тіліндегі ауызекі сөйлеуде ағылшын тілінен енген этикеттік бірліктердің қолданылу сипаты түсіндірілді. Екі тілдегі ауызекі сөйлеудегі этикеттік бірліктердің жасалуындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар мәселесі тұжырымдалды. Талдау жұмысының нәтижесінде тақырып аясындағы теориялық тұжырымдар қалыптасып, зерттеу жұмысының практикалық маңызы айқындалды. Бұл – жұмыстың теориялық және практикалық мәнін түсіндіреді. Зерттеу жұмысының нәтижесінде ағылшын және қазақ тілдеріндегі ауызекі сөйлеудегі этикеттік бірліктердің лингвомәдени көрсеткіштері этникалық ерекшеліктер мен танымдық әдеттер, мінез-құлық айшықтары негізінде сараланып, формасы мен қолданылу орнына сай жіктелді.

10.48081/BGQF1738

2026

Выпуск 1

Бұл мақалада адам және оған тән тіл мен сөздің тарихи тұрғыдан зерттелуі қарастырылған. Адамның сөзін кешенді зерттеудің маңызы талданады. Құрылымдық лингвистика мен қазіргі тілдің жаңа бағыттарындағы сөйлеу мен тіл, тіл мен ойлау, тіл мен сана секілді ұғымдар түсіндіріледі. Антрополингвистикада адамның сөзі арқылы айтушыны тану, оның болмысын түсіну секілді мәселелер қозғалады. Тілдік тұлға ұғымы қарастырылып, Абайдың «сөз» және «тіл» ұғымдарына қатысты ғылыми тұжырымдары сараланады. Мақалада сөздің когнитивтік, прагматикалық деңгейі қаралып, әлеуметтік қыры талданады. Абай поэзиясындағы тіл мен сөз ұғымдарының арақатынасы ашылып, олардың байланысы мен айырмашылығы түсіндіріледі. Абайдың тілдік тұлға ретіндегі рөлі сипатталып, қазақ тіл біліміне қатысты кейбір ұғымдардың атауын қалыптастырудағы орны белгіленеді. Абай туындыларындағы сөздің мәні, қызметі, түрлері жіктеліп, олардың сөзтанудағы орны айқындалады. Абай поэзиясын тек әдеби-теориялық аспектіде ғана емес, тілдік-әлеуметтік, танымдық аспектіде қарастырылу жағы көрсетіледі. Абай поэзиясының тілін, сөз өрнегін зерттеген ғалымдардың еңбектері талданады. Бұл мақалада келтірілген ғылыми ойлар Абайдың туындыларындағы «сөз» қызметіне берген танымдық-ассоциациялық, прагматикалық мәнін, оның қазіргі лингвистикадағы орнын тануға мүмкіндік береді. Абай танымындағы айтушы-сөз-тыңдаушы үштігі мен Абайдың сөз лингвистикасын қалыптастырудағы үлесі қарастырылады.

10.48081/BGQF1765

2026

Выпуск 1

Тіл – халықтың рухани байлығы мен мәдениетінің көрінісі. Әрбір ұлттың сөздік қоры оның тарихы, салт-дәстүрі және дүниетанымы туралы терең мәлімет береді. Бұл байлықтың ажырамас бөлігі – фразеологизмдер. Фразеологизмдер – тілді бейнелілікпен, эмоциялық реңкпен және мағыналық тереңдікпен байытатын тұрақты тіркестер. Олар тек тілдің стилистикалық әрін арттырып қана қоймай, ұлттың танымдық және мәдени ерекшеліктерін көрсететін құнды құрал болып табылады. Фразеологизмдер әдеби шығармаларда ғана емес, күнделікті ауызекі сөйлеуде де жиі қолданылады. Бұл тұрақты тіркестердің мағынасы дайын күйінде беріліп, оларды сөзбе-сөз аудару мүмкін еместігіне байланысты, өйткені әрбір тіркес белгілі бір тарихи, әлеуметтік немесе мәдени контексте пайда болған. Осыған байланысты фразеологизмдерді меңгеру – тіл үйренушілердің сөздік қорын байытудың және тілдік деңгейін жетілдірудің маңызды бір жолы болып қарастырылады. Бұл мақалада фразеологизмдердің сөздік қорды байытудағы ықпалы мен олардың тілдік және танымдық функциялары қарастырылады. Сонымен қатар, фразеологизмдердің ұлт мәдениеті мен дүниетанымындағы рөліне тоқталып, олардың тіл үйренушілер үшін маңыздылығы талданады. Мақала фразеологиялық бірліктегі сөздердің мағыналық ерекшеліктері туралы мәселеге жауап табуға көмектесетін теориялық негізді құрудан басталады, бұл тұста негізгі фразеологиялық ұғымдар қарастырылады. Сонымен қатар, кешенді әдістеме қолданылуы арқылы фразеологиялық сәйкестендіру әдісі, семантикалық талдау жасалады. Мақала соңында фразеологиялық бірліктердегі сөз компоненттерінің түрлері талқыланып, жалпы олардың сөздік қорды қалыптастырудағы және байытудағы орны мен маңызы бағаланады.

10.48081/BGQF1740

2026

Выпуск 1

This article examines the role of authorial interpretation in the transformation and cognitive dynamics of concepts within literary discourse. Drawing upon theories from cognitive linguistics, narratology, and discourse analysis, the study explores how cultural and historical contexts influence the structure and evolution of concepts such as FREEDOM, HEROISM, OTHERNESS, and ROBOT in the works of George Orwell, John Ronald Reuel Tolkien, Margaret Atwood, and Isaac Asimov. The comparative analysis demonstrates how narrative and discoursive strategies reflect the authors’ interpretations of knowledge about the world and contribute to the formation of collective cultural paradigms. Particular attention is given to the selection and application of cognitive tools for shaping concepts, forming interpretative semantics, and their linguistic objectification by the authors of these works. The findings underscore the interdisciplinary significance of literary discourse in understanding the interaction of language, culture, and cognition within the framework of the anthropocentric scientific paradigm. The study offers valuable insights for further research in cognitive literary studies and related disciplines.

10.48081/BGQF1763

2026

Выпуск 1

Зерттеу мақалада этнограф-зерттеуші Зейнолла Сәніктің «Желі басындағы желпініс» әңгімесі негізгі зерттеу нысанына алынып, ұлттық этнография саласында іргелі ғылыми ой-тұжырымдар жүйелеген қаламгердің шағын проза жанрындағы көркем этнографиясының қыр-сыры ашылған. Көшпелі дала тіршілігіндегі адам мен табиғат үйлесімділігі, ата кәсіптің дамуындағы дәстүрлі таным-тәжірибені танытатын жылқы түлігіне қатысты естіліктер мен оның өз тұқымына адалдығы, өзара татулығы, жершілдік қасиеттері адам болмысымен паралелль алынып, ұлттық сананың өзгеріске түсуі, ағайын арасындағы алауыздық оқиғалары, ата кәсіпті дамытудағы көкейтесті мәселелерді көтерудегі З.Сәніктің жазушылық шеберлігі тұңғыш рет жан-жақты талданған. Шағын көлемді әңгіме мәтініндегі этнографиялық бейнелеулер, халықтық салт-дәстүр, тұрмыс-тіршіліктің өткені мен бүгіні кейіпкер ой-санасы арқылы көркем кеңістікке еніп, жаңаша мән иеленгендігі қарастырылған. Дала тіршілігіндегі жылқы өсіру кәсібінің жыл мезгілдеріне қатысты рәсімдерінің мәні ашылып, сайын дала, желі байлау, атқұмарлық, бәйге, көш сияқты этнографиялық ұғымдардың, детальдардың кейіпкер тұлғасын ашудағы көркемдік қызметі айқындалған. Мақалада шығармадағы ұлттық құндылықтардың көркемдік тұрғыдан игерілуінің ерекше қыры ашылады. Фольклорлық таным мен көркемдік ұғымның аражігі жазушылық шеберлікпен сабақтасқандығы талданған.

10.48081/BGQF1742

2026

Выпуск 1

Мақалада шынайы өмірден тыс өзге әлемде, яғни адам санасында орын алатын оқиғалардың қазақ әңгімелеріндегі көрінісі сөз болады. Жалпы қазақ ұғымында ежелден бар, онейрикалық кеңістіктің шынайы өмірге ықпалы жайында көне аңыздар мен ауыз әдебиетінің үлгілерінен көптеп кездестіре аламыз. Себебі бұл бейсананың қазақ танымы үшін орны бөлек. Халқымыз ежелден ата-баба әруағына сыйыну немесе табиғаттағы өзге жаратылыс иелерінің киесі бар, оларға құрметпен қарау керектігі жайында түсінік қалыптастырған. Бұл таным ұрпақ тәрбиелеуде және қоршаған ортадағы тепе-теңдікті сақтаудағы орны ерекше болған. Жалпы мистика арқылы берілген образдар мен кеңістіктер кейіпкерлердің ішкі жан әлемін бейнелеп қана қоймай, адам мен табиғат, өмір мен өлім, ақиқат пен қиял арасындағы шекараларды бейнелі түрде суреттейді. Зерттеу барысында онейрикалық кеңістік, түс көру, рухтармен тілдесу, ғайыптан пайда болу, уақыт пен кеңістіктегі ауытқулар секілді көріністерге талдау жасалып, олардың әдеби функциясы анықталады. Сонымен қатар оның халық мифологиясымен сабақтастығы, дәстүр мен сенімнің байланысы, ежелгі халық танымындағы ырым-тиымдардың жайдан-жай айтылмағандын дәйектеу үшін мистикалық бағыттағы шығармалардың сюжеттерінен мысалдар келтіріліп талданады.

10.48081/BGQF1739

2026

Выпуск 1