Қазіргі күнімізге дейін жетіп, сақталып қалған ертедегі ғұрыптық рәсімдер мен салт-дәстүрлер, жоралғылар, наным-сенімдер халықтың рухани-мәдени өмірінде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар халықтың ғұрыптық рәсімдерінің ерекшелігін зерттеп, оны тұлға тәрбиелеу мен қалыптастыруда қолданудың құндылығы зор. Түркі халықтарының үйлену тойына қатысты ғұрыптық рәсімдері мен наным-сенімдерін зерттеу нәтижесі олардың шығу төркінінің бір екенін көрсетіп отыр. Біздің халықтарымызға (қазақ, түрік) ортақ осы тектес мәдени мұра, құндылықтарымызды түркі халықтарын біріктіруші күш ретінде пайдалануымызға болады, бұл өз кезегінде зерттеуіміздің өзектілігін көрсетеді. Осыған орай зерттеуміздің мақсаты: қазақ, түрік халықтарының тілінде үйлену тойы ғұрыптық рәсімдеріне қатысты лингвомәдени код ретінде сақталып қалған, заман ағымына қарай түпкі мағынасын өзгерткен тілдік бірліктерді (скриптонимдерді) зерттеу арқылы этнотілдік санасын жаңғырту тетіктерін анықтау. Осы мақсатқа сәйкес келесідей міндеттерді шешу көзделген: қазақ, түрік халықтарының үйлену тойына қатысты ғұрыптық рәсімдерін анықтау, салыстыру; қазіргі қазақ және түрік тілдерінде ғұрыптық рәсімдерге қатысты қалыптасқан лингвомәдени кодты бірліктерінде (скриптонимдерде) шифрленген ақпаратты ашу арқылы энотілдік санасындағы өзгерістерге баға беру, қазіргі қолданысының ерекшеліктерін анықтау.

https://doi.org/10.48081/UPQQ3037

2025

Выпуск 3

Мақалада заманауи әлеуметтік лингвистиканың негізгі зерттеу нысаны болып саналатын код ауыстыру мәселесі қарастырылды. Отандық және шетелдік социолингвист ғалымдардың осы тақырыпқа қатысты көзқарастары, терминге берген анықтамалары салыстырмалы түрде талданды. Қазіргі тіл білімінде әр түрлі критерийлерге негізделген қостілді сөйлеушілердің топтары мен тілдерді кезектесіп қолдану барысында сөйлеушінің миында орын алатын тілдік стратегиялар сипатталып, оларды түсіндіретін ғылыми көзқарастар сараланды. Код ауыстыруға әсер ететін факторлар лингвистикалық және экстралингвистикалық болып екіге бөлініп, олардың әрқайсысына сипаттама жасалды. Сонымен қатар код ауыстыру теориясында қарастырылатын код, субкод, интерференция және билингвизм секілді ұғым-түсініктердің дефинициясы беріліп, тіл теориясындағы түрлі тұжырымдар ұсынылды. Код ауыстыру лингвистикалық жағынан жеткілікті деңгейде қарастырылғанымен, психолингвистикалық тұрғыда ізденістерді қажет ететіні анықталды. Бұл құбылысты тереңдеп тануға бағытталған психолингвистика аспектілері сөйлеушінің психологиялық-биологиялық жағдайы, көңіл-күйі, тілдік ортасы секілді факторлармен байланысты қарастырылды. Код ауыстыруға қатысты ғылыми зерттеулерді саралай келе, қазақ лингвистикасында тіларалық қатынастарды ішкі және сыртқы лингвистика тоғысында зерттеудің маңызды әрі өзекті екені анықталды. Бұл өз кезегінде социолингвистикадағы код ауыстырудың теориялық және практикалық тұрғыларын дамытуға үлес қоспақ.

https://doi.org/10.48081/GKZL3593

2025

Выпуск 3

В данной статье рассматривается роль вещной художественной детали в стихотворениях двух современных поэтесс: О. Н. Григорьевой и И. А. Кабыш. Для изучения взяты два стихотворения с одинаковой художественной деталью – варенье. В работе рассмотрены общие характеристики и классификация художественной детали; рассмотрено структурное, художественное и эмоциональное значение данной конкретной детали, её связь с образом лирической героини и лирическим пространством и временем. Таким образом, вещная деталь проанализирована как значимая часть образной системы текстов и вписана в систему важных для данных стихотворений антитез: «зима – лето», «дом – внешнее пространство», «тепло – холод», «жизнь – смерть». Также в статье проведено сравнение художественного значения детали «варенье» в традициях русской поэзии и в двух рассмотренных стихотворениях. В результате в статье делается вывод о том, что варенье как деталь в изученных стихотворениях имеет не только вещественное, но и универсальное символическое значение, а также отражает авторскую индивидуальность. В статье использован метод структурно-семантического анализа, а также элементы сравнительного метода (при сопоставлении изучаемых стихотворений).

https://doi.org/10.48081/KGWY1083

2025

Выпуск 3

Мұхтар Әуезов – шығармашылық жолымен төл әдебиетімізде ғана емес, әлем әдебиетінде өзіндік сара жолын салып, классик жазушылар қатарынан ойып тұрып орын алған көрнекті тұлға. Оның көркемдік әлемі – мәдени контекстті бойына терең сіңірген, шығыс пен батысты жалғастырған әдеби әрі мәдени көпір. Өз кезегінде Мұхтар Омарханұлы өз заманының әлеуметтік және мәдени өзгерістерін көрсететін бейнелерді шығармаларында сомдау үшін қазақ тілі мен фольклорының әдеби мол байлығын пайдаланды. Оның шығармашылығы дәстүріміздің алып қайнаркөзіне бойлатып, жаңа идеяларға ашық болуымен, кең арналы тынысымен ерекшеленеді. Бұл мақалада Мұхтар Омарханұлы Әуезов шығармашылығының жаһандық дүниетанымда шығыс пен батыс мәдениетінің синтезін, қазақ халқының бірегейлігін танытуда қосқан үлесі баяндалады. Берілген мақала салыстырмалы әдебиеттану мен мәдениеттану саласындағы зерттеулердің кең арнасын қалыптастыруға, сондай-ақ Мұхтар Әуезовтің шығармашылығын әлемдік әдеби мұраның маңызды құрамдас бөлігі ретінде бағалауға арналған. Мұхтар Әуезов шығармашылығын әлем классиктерінің мұрасымен қатар қойып салыстыру оқырманның дүниетанымын кеңейтіп, әдебиетіміздің көркемдік әлеміне әртүрлі мәдени призмалар арқылы қарап бағамдауға мүмкіндік береді. Мақала қорытындысында Мұхтар Омарханұлы Әуезов шығармашылығын жаһандану жағдайында қазіргі әдебиеттану пен мәдени процестерге әсерін әрі қарай тереңрек зерттеу қажеттілігі атап өтілді.

https://doi.org/10.48081/WRCQ6436

2025

Выпуск 3

In this article, we consider Islamic preaching as a unique communicative situation in which various participants interact and specific features of the chronotope manifest themselves. By Islamic preaching, we mean not only a ritual, but also a special linguistic and social tool used through speech to convey religious knowledge, values of the faith and to form ethical, moral and moral norms in Muslim society. In the article, we consider the types of sermons by purpose, analyze the key participants in the communicative situation – the addresser and the addressee, and their roles and features that manifest themselves in interaction with each other; we describe the chronotope in which Islamic preaching activities take place.; The structure of the Islamic sermon is determined by the example of homiletic fragments of speech of English-speaking theologians, the topic of proto-textuality as an important constructive principle of religious style is touched upon. We also examined the features of the functioning of the Islamic sermon, presenting a list of its main functions. In terms of subject matter, translated fragments of sermons by English-speaking theologians are studied, and based on this, a classification of the main types of sermons is presented, a wide range of which cover issues from spiritual guidance to social and political issues.

https://doi.org/10.48081/IWPE4487

2025

Выпуск 3

В статье подробно исследуется роль гендерных факторов в формировании речевых стратегий и тактик в диалогической коммуникации. Исследование направлено на выявление специфики коммуникативного поведения мужчин и женщин, определяемой культурными, социальными и лингвистическими факторами. В рамках работы особое внимание уделяется прагмалингвистическим особенностям выбора стратегий и тактик взаимодействия, а также гендерным различиям. Гендерная специфика этих стратегий проявляется в языковых конструкциях, стилевых предпочтениях и коммуникативных установках. Основными маркерами речевых тактик мужской и женской речи являются лексические и синтаксические средства. Авторы статьи акцентируют внимание на влиянии социальных и культурных факторов на речевое поведение, демонстрируя, как язык отражает гендерные роли. Исследование данной темы позволяет углубить понимание различий в мужском и женском общении; повысить качество межличностного и профессионального взаимодействия; снизить вероятность конфликтов через осознанное восприятие речевых особенностей. Статья также подчеркивает значимость исследования гендерных аспектов речи в условиях глобализации и гендерного равенства. Результаты исследования способствуют углублению понимания гендерной специфики в коммуникации и её роли в межличностном и профессиональном взаимодействии.

https://doi.org/10.48081/UUOU7092

2025

Выпуск 3

Мақалада Тұрысбек Сәукетаевтың «Мен – жындымын» романындағы симулякрдың көркем мәтіндегі манипуляциялық қызметі талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты – симулякрды санаға әсер етуші көркемдік тәсіл ретінде қарастырып, оның оқырман санасындағы шынайылықты қалай бұрмалап, гиперреалдылық орнататынын анықтау. Зерттеу нысаны ретінде романдағы кейіпкерлер бейнесі, көркемдік кеңістік пен оқиғалық желісі алынады. Зерттеу Жан Бодрийярдың «Симулякрлар мен симуляциялар», «Реквием по масс-медиа» еңбектеріне және әдебиеттанушы, мәдениеттанушы, әлеуметтанушы ғалымдардың симулякр теориясына қатысты тұжырымдарына негізделеді. Ж.Бодрийяр пайымдауынша, постиндустриялық қоғамда шынайы шындықтың орнын жасанды, оған ұқсас бейнелер – симулякрлар басып, шындықты бүркемелеп, толықтай ығыстырып шығарады. Мұндай жағдайда адамның шынайылықпен байланысы үзіліп, қабылдау тек белгілер мен бейнелер деңгейінде жүреді. Осы теориялық негізде шығармадағы симулякрлар психоанализдің заманауи формасы – шизоанализ әдісімен сараланады. Г.Делёз бен Ф.Гваттари ұсынған бұл тәсіл адам санасының бейсаналық құрылымдармен емес, капиталистік жүйенің өзі өндіретін белгілер мен таңбалар арқылы қалыптасып, манипуляцияланатынын алға тартады. Т.Сәукетаев бұл әдісті ұлттық-рухани мәнде көркемдік жүйеге енгізе отырып, симулякрлар арқылы әлеуметтік сана мен жеке тұлғаның арасындағы қақтығысты бейнелейді. Шын мен жалған бейнелердің арасы бұл шығармада бұлдыр тартып, оқырманды «шындық» ұғымының өзі туралы қайта ойлануға итермелейді. Осылайша, симулякр тек әдеби тәсіл ғана емес, санаға әсер етудің философиялық құралы ретінде көрінеді. Романдағы симулякрлық эпизодтар әлем әдебиетіндегі К. Кизидің «Көкектің ұясы» мен Ф.М. Достоевскийдің «Идиот» романдарымен салыстырылады. Т.Сәукетаев симулякрды санаға әсер етудің көркем тәсілі ретінде ұтымды қолданып, оқырманды шынайылық туралы жаңаша ойлауға, ішкі рухани әлеміне үңілуге жетелейді. Зерттеу нәтижесінде симулякр көркем шығармада тек шындықты жасыру емес, оқырман санасын сілкінтіп, жаңсақ дүниетанымнан арылтуға бағытталған құрал ретінде көрініс беретіні дәлелденеді. Кілтті сөздер: симулякр, әдебиеттегі симулякр, гиперреалдылық, манипуляция, оқырман санасын басқару, шизоанализ

https://doi.org/10.48081/CKAB6710

2025

Выпуск 3

Репрезентация мәселесі ғылыми еңбектерде, мақала, диссертациялық жұмыс, монографияларда қарастырылғанымен аталмыш ұғымға берілген бірізді нақты анықтама жоқ. Біз мақаламызда репрезентация ұғымын бірнеше ғылым салаларында қарастыруға тырыстық. Репрезентация термині салааралық термин болып табылады. Ең алдымен философия ғылымында пайда болған бұл термин даму барысында ғылымның өзге салаларында да қолданыла бастаған. Аталмыш термин туралы толық түсінік алу үшін бұл ұғымның өзге де ғылым салаларында зерттелуіне шолу жасадық. Философия, психология, лингвистика салаларындағы қолданысында ортақ мағына бар және көрсетілген ғылымдарды ұштастырып тұрған ғылым саласы – когнитология ғылымы деп болжам жасаймыз. Сондай-ақ репрезентация термині кейбір ғылым саларында, атап айтқанда, социология ғылымында тілмен байланыссыз, мүлдем басқаша мағынада қолданылады. Біз мақаламызда репрезентация ұғымын жоғарыда аталған ғылым салаларында жарық көрген еңбектерге талдау жасай отырып, тілдік репрезентация ұғымының табиғатын ашуға, оның когнитивтік лингвистикадағы қолданыс аясын нақтылауға қадамдар жасадық. Мақаламызда тілдік репрезентация ұғымы ең алғаш философия ғылымында пайда болып, когнитология ғылымының негізінде психология мен философия салаларының пәнаралық байланысында қалыптасқан деген бағытта зерттеу жүргіземіз.

https://doi.org/10.48081/AVHQ3770

2025

Выпуск 3

This interdisciplinary study deciphers the zoopoetic strategies and ethnosymbolic frameworks governing animal representation in Kazakh prose from the 20th–21st centuries. Through analysis of literary works by Mukhtar Auezov, Sabit Mukanov, Olzhas Suleimenov, and Maxim Zverev, the research identifies four constitutive typologies–biocentric realism, anthropomorphic allegory, metaphysical symbolism, and mythopoetic archetypes–that trace the genre’s evolution from folklore-derived animism to modernist ecocritical discourse. Methodologically synthesizing comparative folklore analysis, linguo-stylistic scrutiny, and ethnohermeneutics, the study reveals how Kazakh authors transmute pastoral-nomadic cosmovision into literary ecologies, where sacred fauna (horse, wolf, eagle) function as cultural palimpsests encoding societal values. Key findings demonstrate a dynamic interplay between tradition and innovation: while premodern jırs (oral epics) established animals as univalent symbols of nomadic identity, contemporary prose reconfigures them into polysemous metaphors for postcolonial modernity. The study positions Maxim Zverev’s zoological naturalism as a watershed moment, bridging empirical science and literary artistry to recalibrate animals as autotelic subjects rather than anthropocentric allegories. His seminal work The White Maral (1929) exemplifies this synthesis, rendering animal behavior through biological precision while preserving steppe traditions’ ecological ethos. Crucially, the analysis uncovers Kazakh animalistic prose as an epistemic interface where ethnoecological consciousness confronts global Anthropocene anxieties. By interweaving ritual codices with ecocritical themes, authors critique modernity’s environmental stewardship failures while safeguarding nomadic ecological wisdom. These narratives emerge as pedagogical instruments, offering frameworks for heritage preservation and cross-cultural dialogue. The study concludes with practical recommendations for integrating Kazakh zoopoetics into comparative literary studies and eco-pedagogical curricula, emphasizing its relevance for Central Asian cultural diplomacy and sustainable discourse.

https://doi.org/10.48081/KOAY1104

2025

Выпуск 3

The article explores the role of dialogues in shaping artistic images in the works of Mashkhur Zhussip Kopeev. Although the artistic features and narrative structures of the analyzed poetic texts have already been studied, the use of dialogue as a means of character development has not previously been examined. This gap defines the relevance of the present article. The purpose of the study is to identify the role of dialogue in forming different types of characters in the poet’s works. The material for analysis includes didactic narrative poems (fables) and an epic poem based on elements of legend. In any literary work, characters are remembered not only by their appearance but also by their personality. The diversity of character traits influences whether the reader perceives a figure as positive or negative. The article demonstrates that the nature and typological features of characters are revealed through dialogue. During the analysis, the following forms of dialogue were identified in the poet’s works: introductory dialogue, narrative dialogue, and characterizing dialogue. These forms of dialogue are used to unveil the essence of characters, their physical appearance, attitudes toward other characters, inner world, and portrait features. Special attention is also given to the structure and functions of dialogue. The study applies comprehensive analytical methods, including structural, comparative, and poetic analysis. The research takes into account theoretical approaches to the phenomenon of dialogue found in both domestic and international scholarship. The article is intended for researchers, university instructors, and students of philology.

https://doi.org/10.48081/SOYK1205

2025

Выпуск 3